Sümer dili ve edebiyatı

Sümer dili ve edebiyatı

Sümer dili, İÖ 3. binyılda Mezopotamya’ nın güneyinde konuşulan, çiviyazısıyla yazılan dil. Bilinen ilk yazılı dildir. Dilbilimciler bu dille başka diller arasında herhangi bir akrabalık kuramamışlardır.

Sümer dilinin tarihi, Arkaik, Eski (ya da Klasik), Yeni ve Sümer Sonrası olmak üzere dört dönemde ele alınabilir. İÖ y. 3100-2500 arasına tarihlendirilen Arkaik Sümer dili ticaret, yönetim ve eğitimle ilgili metinlerle günümüze ulaşmış, ama henüz çok az çözülebilmiştir. IÖ y. 2500-2300 arasına tarihlendirilen Eski ya da Klasik Sümer dili ise Lagaş krallarına ait metinlerin dilidir. Bu metinler arasında ticari anlaşmalar, hukuki ve yönetsel metinler, tanrılara adanmış yazıtlar, mektuplar ve büyü yazıları yer alır. Sümer dilinin bu evresi bir öncekinden daha iyi çözülmüştür.

Yeni Sümer döneminde bir Sami halkı olan Akadlar Babil’i ele geçirdiğinden, Akad dili Sümer dilini gölgede bıraktı. Bu dönem, çölden gelen Sami halkların 3. Ur sülalesini yıkıp İsin, Larsa ve Babil’de Sami hanedanları kurmaları üzerine İÖ y. 2000’de sona erdi. Bu hanedanlar dönemi, Eski Babil Dönemi olarak bilinir.

İÖ y. 2000’den sonra Sümerler siyasi kimliklerini yitirince, konuşma dili olarak Sümer dili yerini Akad diline bıraktı; ama çiviyazısı kullanıldığı sürece yazı dili olmaya devam etti. Sümer Sonrasi olarak adlandırılan bu dönemin başlarından kalma hukuki ve yönetsel metinler ile krallık yazıtlarının çoğu ikidilliydi; belgelerde hem Sümer dili, hem de Babil dili kullanılmıştı.

Sümer dilinin mitolojik öykü, destan, ilahi, ağıt, ayin şarkısı, büyü yazısı, atasözü gibi çok çeşitli türlerde gelişmiş zengin bir edebiyatı vardır. Bu metinlerin çoğu, Sümer dilinin konuşma dili olarak ortadan kalkmasından yüzyıllar sonra, ilk kez Eski Babil döneminde yazıya geçirilmiş ve okullarda okutulmuştur. Helenistik Dönemden kalma bazı çiviyazısı tabletlerde de. Yunan harfleriyle yazılmış Sümerce sözcüklere rastlanır.

1. yüzyılın hemen başında, çiviyazısıyla birlikte Sümer dili konusunda bilinenler de yok oldu. 19. yüzyıl başlarında, çiviyazısının çözülmesinden sonra Sümer dili yeniden önem kazandı.

Sümer dili bitişimli bir dildir; dilbilgisi ilişkileri köklere getirilen önek, sonek ve ¡çeklerle belirtilir. Aynı kökten türeyen eylem ve adlar, sözdizimi ve eklerle ayırt edilir. Dört ünlü ve 16 ünsüzden oluşan dilin görece basit bir ses sistemi vardır. Adlar sayı ve duruma göre çekilir. Çoğul sayı, soneklerle ya da ikileme yoluyla belirtilir. Eylem çekimleri ise oldukça karmaşıktır; kesin kurallara bağlı bu çekimlerde önek, sonek ve içekler kullanılır.

Bilinen Sümer lehçelerinin en önemlileri, resmî lehçe eme-gir ile genellikle büyü ve ilahilerde kullanılan eme-SAL’dır. Sümerce-nin standart sözlüğü 1976’da Pennsylvania Üniversitesi’nden (Philadelphia) uzmanlarca hazırlanmaya başlamış, ilk cildi de 1984’te yayımlanmıştır.

Yorum yazın