Numidia krallığı

NUMIDİA («Numidia’lılar ülkesi»). Esk. coğ. Roma çağında önce askerî arazî, sonra imparatorluk eyaleti. Juba H’den alman ve Augustus tarafından prokonsüllüğe bağlanan (M.Ö. 25) Numidia, sınırları içinde hemen hemen özerk bir konfederasyon bulunmasına rağmen, askerî bir ülke haline getirildi. Sözü geçen konfederasyon, Thap-sus savaşından sonra (M.Ö. 46), Sezar tarafından kurulmuştur ve Cirta*, Chullu (Col-lo), Rucicade (Philippeville) ve Milevi (Mi-la) şehirlerini içine alıyordu. Tacfarinas a-yaklanması (M.S. 17) sonucunda Numidia, önce Afrika prokonsülüne, sonra da 3. Le-gio Augusta’nın (Caligula’nın kararı, 37) legatus’una bağlandı. 3. Legio, sınır tahkimatına (Limes) dayanarak Lambaesis’e yerleşti. Numidia, daha sonra Septimus Severus tarafından bağımsız bir eyalet haline getirildi.

Romalılar tarımı geliştirdiler: özellikle buğday ekimi, zeytinlikler ve bağlar (II. yy.). Büyük ölçüde at ve sığır yetiştirildi, Doğu Numidia’da sulama işleri yoluna koyuldu, şehircilik ilerledi (Cuiculi [Cemile], Thamugas [Timga]), üniversiteler kuruldu (Cirta, Theveste [Tebessa]). Kolonlar, yerlilerin topraklarına elkoyarak, çoğunlukla kökü Mauritania’da olan ayaklanmalara (M.S. 253-262) yol açtılar. Diocletianus, e-yaletleri parçaladı: Kuzey Numidia’yı Güney Numidia’dan ayırdı (M.S. 295), Cirta kuzeyde, Lambaesis ise Güneyde kaldı. Constantinus, Kuzey ve Güney Numidia’yı tekrar birleştirdi (313’e doğr.) ve Cirta Konstantin adını aldı. Daha II. yy.da hı-ristiyanlaştırılan, fakat manesçiliğin etkisinde kalan (IV. yy. başı) Numidia Dona-tus’çuluğu benimsedi (340’a doğr.). Sapkınlığın bastırılması circumcellius’lar (geçici tarım işçileri) arasında ayaklanmalara yol açtı. Bu ayaklanmalar, ülkenin Ge-iserich ile Vandallar tarafından işgal edilmesini kolaylaştırdı (429). Roma, Geise-rich’in, Çalama (Gelma) dahil olmak üzere Numidia’nın bir kısmını işgal etmesini kabul etmek zorunda kaldı (Hippo Regius antlaşması, 435); 442’de Numidia üstüne mülkiyet hakkını onaylatan Geiserich, 456’-da bütün Afrika’ya hâkim oldu. Vandalların işgali, Numidia’nın İktisadî ve sosyal yapısını sarstı. Ayaklanan tarım proletaryası şehirleri yakıp yıkarken, Berberiler de Güney Numi¿¡a*nin kontrolünü ele geçirdiler. Bağımsız pıenslikler çoğaldı. Fakat İustinianos, Afrika’yı ele geçirdikten sonra (533-534), Numiidia’nm büyük kısmını dört praesides (valilik) halinde yeniden teşkilâtlandırdı; pıaesides’in askerî kumandanı olan dük, Cirta’da otururdu. Numidi-a’lılar ayaklandılar (535) ve İustinianos’un ölümünde (565) Bizans’ın gücü, Afrika’da oldukça sarsıldı, III. yy.’da başlayan arap akınları, Kuzey Afrika’nın zaptı ile son buldu (VII. yy. sonu. – VIII. yy. başı).
— Leng. Numidia dili, Kartaca bölgesinde ele geçirilen yazıtlara libya dilinde verilen isim. (L)

NUMİDİA’LILAR. Tar. Afrika berberí halkı. Çoğu göçebe olan bu halkın tarihi ancak Roma devrinde iyi bilinir. Numidia’-lılar ilkel berberí medeniyetinden sadece babaerkil aile düzenini aguellid’i, yani krallığı muhafaza ettiler. M.Ö. III. yy.da, Batıda Masaesyles krallığını (doğuda Amp-sağa [Rummel] ev batıda Muluya ile sınırlanmıştı) ve Doğuda Massyli’ler krallığını (şimdiki Konstantin’in doğu kısmı) meydana getiriyorlardı. Ünlü ve savaşçı süvarilerinden çekinen Romalılar ile Karta-calılar onlarla anlaşma yollarını aradılar. Prens Naravas’ın verdiği müdahale kararı (M.Ö. 240) Hamilkar’a, ücretli askerlerin ayaklanmasını bastırmasında yardımcı oldu ve bu süvariler Hannibal’in ordusunda önemli bir rol oynadılar. Kartaca’nın düşmanı, Scipio’nun müttefiki Masinissa, batıdaki toprakları ve kendisine başkent yaptığı (M.Ö. 203) Cirta’yı ele geçirdi; kısa zamanda Roma’nın desteğiyle, Muluya’-dan Tusca’ya kadar ülkeye hâkim oldu ve Pönlerin fiilen karşı koymasına meydan vermeden (M.Ö. 201 antlaşması), Kartaca topraklarına da uzandı. Berberistana dayanarak Numidia’lılam, toprağa bağlamak ve medenileştirmek istedi. Masinissa ölünce (M.Ö. 148), Scipio Aemilianus iktidarı üç oğlu arasında paylaştırdı, fakat bunların ikisi öldüğü için, iktidar hayatta kalan Micipsa’ya (148-118) geçti; Roma’yı kaygılandırdı ve krallığı bütünüyle iki oğlu (Adherbal ve Hiempsal I) ile yeğeni Ju-gurtha’ya bırakmağa zorladı. O zaman Roma bir paylaşma ileri sürdü, ama Jugurtha bütün Numidia (116) ile Cirta’yı (112) ele geçirdi ve oradaki romalı tüccarları öldürttü. Jugurtha, ülkenin doğusuna ve merkezini işgal eden Caecilius Metellus’a (109-108); sonra Numidia’nm batısını işgal e-den Marius’a (107-105) ve nihayet Sulla’ya yenildi. Sulla Jugurtha’yı hapsettirdi (105). Marius’un müttefiki, Mauritania kralı Bo-cchus, Batı Numidia’nm bir kısmını, herhalde, Ampsaga’ya kadar aldı; doğu kısmı da iki krallığa bölündü. (Batı Numidia ile Doğu Numidia); Doğu Numidia Gauda’ya düştü (105-88); sonra Jugurtha’-nın kardeşi ve yeğeni Hiempsal Il’ye geçti (88-68 arasında). Halefleri Porapeius’u desteklediklerinden, iki krallık Thapsus’tan sonra Sezar tarafından ortadan kaldırıldı (46); Numidia o zaman ikiye bölündü: batıda, Ampsaga ile şüphesiz Mauritania’dan ayrılan ve belki de M.Ö. 44’ten itibaren Africa Nova’ya katılan Sittius krallığı, doğuda Africa Nova adı verilen eyalet; bu e-yalet çok kısa zamanda eski Numidia krallığının sınırlarına vardı ve belirsiz bir tarihte Africa Vetus ile (Kartaca’nın bir bölgesi) birleşerek Afrika senatörlük veya pro-konsüllük eyaleti olarak kuruldu (M.Ö. 27). [L]

Yorum yazın