Moğol İmparatorluğu ve Cengiz Han

Moğol İmparatorluğu ve Cengiz Han

XIII. yy. başında Moğolların birliğini sağlayan Cengiz Han’ın Asya’da kurduğu imparatorluk.

Moğol İmparatorluğu ve Cengiz Han

MOĞOLLAR VE MOĞOL İMPARATORLUĞU’NUN KURULMASI

Asya’da İ.S. İÜ. yy’da bir etnik topluluk olarak beliren Sien-pilerin parçalanmasından sonra Çinghay bölgesinde Tuyughunlar, Lea-ho’da Kitanlar, Yukarı Amur’da da Şı-veyler ortaya çıktı. Bunlardan Kitanlarm bir bölümü Çin ile ilişki kurarak kentleştiler, bir bölümüyse “Kara Kitan” adıyla Aral’dan Hani’ye kadar olan bozkırlar üstünde egemenlik kurdular. Yukarı Amur’daki Şı-veylerinMongvu koluysa, önderleri Yesügey Bahadır’m çabalarıyla Moğol birliğini kurmaya çalıştılar ama, Yesügey’in ölümü (1167) üzerine dağıldılar. Yesügey öldüğü sırada 12 yaşında olan oğlu Ti-müçin (Temuçin) babasının başaramadığı Moğol birliğini kurmaya girişti.
Timüçin’in eski düşmanları Merkitleri etkisiz kılmasından ve Kerayitlerin de katılmasıyla birliğin sağlanmasından sonra, öteki kabileler de Moğollara katıldılar (1203).
Harzemşahlarla yapılan savaştan sonra, Onon ırmağı kıyısında toplanan kurultayda Timüçin, han ilan edilerek Cengiz sanını aldı (1206). Cengiz Han, devleti güçlendirdikten sonra Tangutları yendi ve Kuzey Çin’in bir bölümünü işgal ederek Pekin’i kuşattı (1211). Kin Devleti, Çin’de yerleşmiş Kitanları kovarak kurulmuş bir devletti. Kin hükümdarı, Çinli bir prensesi Cengiz Han’a vererek barış istedi, ama banş sürekli olmadı. Cengiz Han, 90 Çin kentini yerle bir ederek 1215’te Pekin’i ele geçirdi, Çin’i egemenliğine aldı.Cengiz Han’mÇin’i ele geçirmesi üzerine Harzemşahların hükümdarı, gönderdiği bir kurulla dostluk gösterdi. Ancak bir Moğol kervanının Otrar kentinde saldırıya uğraması üzerine Cengiz Han, Otrar valisinin teslimini istedi; Harzemşah-lar bunu kabul etmeyince de 1220’de Otrar’ı ele geçirdi. Oğulları Ogeday ve Çağatay’ı kentin yönetimiyle görevlendirdi. Buhara’yı, Semerkand’ı aldıktan sonra, bütün Harzem’i, Horasan’ı, doğudaki öteki İslam toprakları ile Hindistan’dan Hazar Denizi’ne kadar olan bölgeyi ve Güney Rusya’yı aldı. Cengiz Han, ölmeden önce, geleneğe uyarak topraklarını oğulları arasında paylaştırdı. Ölümünden sonra, yerine geçmek üzere, oğlu Oge-day’ı seçmişti. Ülke dörde bölünerek, Ogeday’ın önderliğinde Çağatay, Tu-li ve daha önce ölmüş bulunan Cuci Han’ın oğulları Batu (Sayın) Han ile Togay Timur tarafından yönetildi.

MOĞOL İMPARATORLUĞU’NUN PARÇALANMASINDAN SONRA KURULAN BAZI DEVLETLER

Cengiz’in kurduğu imparatorluk parçalandıktan sonra Cuci ve oğulları Kıpçak İmparatorluğu’nu kurdular. Bu imparatorluk yıkıldıktan sonra Cu-ci’nin oğlu Batu Han Altmordu Dev-leti’ni kurdu (Bkz. ALTINORDU DEVLETİ), öteki oğlu Togay Timur’un yerine geçen Muhammed Han ve Hacı Giray da Kazan ve Kırım Hanlıklarını kurdular (Bkz. KIRIM HANLIĞI). Cengiz Han’ın soyundan gelen Timur (Timurlenk ya da Aksak Timur), Timur İmparatorluğu’nun (Bkz. TİMUR İMPARATORLUĞU), Cengiz Han’m soyundan gelen Babür Şah da 1526’da Babür İmparatorluğu’nun (Bkz. BABÜR İMPARATORLUĞU) kurucusu oldular.

ÇAĞATAY HANLIĞI
Cengiz Han, ölümünden önce, ülkeyi oğullan arasında paylaştırdığı zaman, Çağatay Han’ın payına Türkistan ve Afganistan düşmüştü. Çağatay’m kurduğu devlet, onun ölümünden sonra oğullarınca yönetildi, ama asıl Çağatay Hanlığı onun ölümünden bir süre sonra kuruldu. Önce Kara Hulâgu, sonra Çağatay’ın oğlu Yisü Möngke, han oldular. Möngke’nin ölümünden sonra (1259), kardeşleri taht kavgasına giriştiler. Çağatay’m torunu Algu, Orta Asya’nın yönetimini, kardeşlerden Arıg Büke adına üzerine aldıysa da, daha sonra bağımsız davranmaya başladı. Arıg Büke ölünce yönetim, Ogeday’ın torunu Kaydu’ya geçti. Daha sonra hükümdar olan Tarmaş, İslamlığı kabul ederek Alaettin adım aldı ve Çağataylar da yavaş yavaş İslamlaştı. Çağataylar, XVI. yy’da Ma-veraünnehir’den sürüldüler. Oyrat ya da Kalmuk adı verilen Baü Moğolları dört gruba ayrıldı. Bunlardan Çoros-ların kurduğu imparatorluk, Rus ve Çin saldırılarıyla yıkıldı. Çağataylılar, özellikle XVI. yy’da zengin bir sanat ve edebiyat aşamasına ulaşmışlardır.

İLHANLILAR
Tuli’nin oğlu Hulâgu, Kubilay Han’m Büyük Han Möngke ile savaşmasından yararlanıp İran, Ma-veraünnehir, Suriye ve Mısır’ı ele geçirmek üzere sefere çıktı (1253-1255). Haşan Sabbah’m Alamut kalesini aldıktan sonra Bağdat’ı (1258) ve Güney Mezopotamya’yı ele geçirdi. 1260’tan sonra İlhanlı İmparatorluğu Batı Fırat’a kadar yayıldı. Selçuklu toprakları, Kafkasya ve Fars eyaleti, İlhanlı İmparatorluğu’na katıldı (1284). İlhanlılar Pekin’deki Büyük Han’a bağlıydılar. Hulâgu’nun yerine geçen oğlu Abaka, bayındırlığa önem verdi. Abaka’dan sonra kardeşi Ahmet, ülkeye egemen oldu ama Abakâ’ nın oğlu Argun tarafmdan tahttan indirildi. Argun, Musevi olan vezir Sa-düddevle’ye geniş yetkiler tanıymca ayaklanmalar çıktı. Argun ve Sadüd-devle öldü (1291). Tahta geçen Gay-hatu’nun öldürülmesinden (1295) sonra, aynı sülaleden hükümdar olan Han Baydu, kısa zamanda tahttan uzaklaştırıldı. Çıkan karışıklıklar da iktisadi durumu bozdu. Altınorduluiar ve Memlukların saldırısı imparatorluğu sarstıysa da tahta geçen (1295) Gazan Han düzeni sağladı. Gazan ve öteki yöneticiler Sünniliği benimsediler. Gazan Suriye’yi aldı. Onun 1304’te ölümü üzerine tahta çıkan Olcaytu, Şiiliği benimsediği için halk arasında ikilik başgösterdi. Oğlu Ebu Sait yeniden Sünniliğe döndü ve Kafkasya’ya yaptığı sefer sırasında öldü. Ölümünden sonra imparatorluğun durumu sarsıldı. Birçok bölge imparatorluktan ayrıldı. Altmordu Devleti Azerbaycan’ı ele geçirdi ve İlhanlIlar sülalesi sona erdi.
İlhanlılar döneminde edebiyat ve tarih alanında önemli yapıtlar gerçekleştirildi. Yazı dilleri farsçaydı. ÇİN-MOĞOL İMPARATORLUĞU. Moğol hükümdarı Mengü’nün kardeşi Kubilay (1214-1249) Çin’de Ho-nan eyaletinin egemeniydi. Sung sülalesine son vererek Çinlileri vergiye bağladı. Moğolistan’a 1260’ta dönerek han üan edildi. Ogeday’ın torunu Kay-du’nun ayaklanmasını bastırıp, Moğol tahtının tek egemeni oldu, Hanbalık’ı imparatorluğun merkezi yaptı, 1276’da bütün Çin’i ele geçirdi ve burada Yuen adıyla yeni bir sülale kurdu. 1274-1292 yılları arasında Japonya, Birmanya, Cava, Annam, vb’ne başarılı seferler yapü. Kubilay’dan sonra gelen hanlar başarısız yöneti-cüerdi, Moğolların görevlerini kısıtlayarak Çinlilere resmi görevler verdiler.

1368’de Hung-Vu kendini imparator ilan ederek Ming sülalesini kurdu ve Moğollan egemenliği altına aldı (Bkz. MİNG SÜLALESİ).

Dış Moğolistan 1921’de Çin’den ayrıldı, 1924’te Moğolistan Halk Cumhuriyeti adını aldı. 1945’te Çin, Moğolistan’ın egemenliğini tamdı. İç Moğolistan’sa Çin’in özerk bir ili oldu (Bkz. ÇİN, MOĞOLİSTAN).

CENGİZ HAN

Moğol İmparatorluğu’nun kurucusu (1155-1227).

Asıl adı Timüçin (Temuçin) olan Cengiz Han’ın babası Yesügey Bahadır’ dır.

XH. yy’da Moğolistan’da Kerayitler, Naymanlar, Karahitaylar ve Kinler büyük güce sahip devletlerdi. Yesügey Bahadır ölünce (1167), Timüçin, dağılan Moğolları bir araya getirmeye girişti. Ancak, Merldtler, Timüçin’ in karışım ve annesini kaçırdılar. Timüçin, Kerayitlerden ve Cacirat başbuğu Camuha’dan yardım istedi. Aldığı yardımlarla güçlenen Timüçin, kansrnı ve annesini kurtardıktan sonra, birliği sağlamlaştırdı. Bu arada, yandaşı olan Camuha, Timüçin’den ayrılarak kendisini Gürhan adıyla han ilan etti.

Aralarmda yaptıkları savaşta Camuha yenilerek Naymanlara sığındı. Naymanlarla Moğollar arasmda yapılan savaşlardan sonra Kerayitler, Naymanlar ve doğudaki kimi boylar Timüçin’in buyruğu altma girdiler. Onon ırmağı kıyısında toplanan kurultayda Timüçin, Cengiz sanım alarak han ilan edildi; karargâhına 9 sancak dikildi (1206). Cengiz Han Çin’deki Kin sülalesine son vererek bütün Çin’i egemenliği altma aldı. Harzemşahlar Cengiz Han’a bir elçi kurulu göndererek, bu egemenliğin doğru olup olmadığım anlamak istedi. Harzemşahlarla dostluk Cengiz Han’m da işine geliyordu. Ancak, anlaşmaya karşm, bir kervanın Otrar kentinde saldırıya uğraması ve Har-zemşahların Otrar valisini teslim etmeyi kabul etmemesi üzerine, Cengiz Han Harzemşahların üstüne yürüdü ve bütün kentleri kolayca ele geçirdi. Otrar’ı alarak kentin valisini öldürttü. Burada da durmayarak, Se-merkand’a yöneldi. Kent savaşmadan teslim oldu. Daha sonra Aşağı Si-riderya’dald kentler ele geçirildi.Bu fetihlerde, oğullarının komutanlığındaki ordular Harzem’in merkezi Ür-genç’i ele geçirdi.

Cengiz Han ölmeden önce, kendi yerine geçmek üzere Ogeday’ı veliaht seçti. Topraklarını oğullan arasında pay etti. 1227’de Tangut seferi sırasında öldü.

Cengiz Han, imparatorluk kurmuş büyük bir komutandı. Savaşlarda, hızlı davranarak düşmanı çevirir, toparlanmasına fırsat vermeden yenme taktiğiyle savaşırdı.

Yorum yazın