Medrese nedir – Medrese eğitimi

Medrese nedir – Medrese eğitimi hakkında bilgiler
MEDRESE i. (ar. ders’ten medrese). İslâm ülkelerinde, genellikle İslâm dini esaslarına uygun bilgilerin okutulduğu öğretim kurumu.

— ansİkl. «Ders verilen yer, öğretim ve öğrenim kurumu» anlamına gelen medrese, İslâm dininin doğuşundan, cami ve mesdt gibi ibadethanelerin belli bir düzene göre kuruluşundan sonra ortaya çıktı, öğretim ve eğitim kurumlarının, islâm ülkelerinde isr lâm dininden önceki çağlarda da bulunmasına karşılık bunların medrese ile kuruluş amacı ve öğrenim düzeni bakımından bir benzerliği yoktur. İslâm dininin doğduğu, yayıldığı ülkelerde, daha önceki yüzyıllarda, gene dinî inanç ve ilkelere dayanan öğretim ve araştırma kurumlan vardı. Çin, Hint, İran, Anadolu, Mısır, Sümer, Mezopotamya ve eski kültürlerin geliştiği ülkelerde bazen dine, bazen din dışı görümlere dayanan öğretim kurumlari olduğu biliniyor. Medreselerde, bu eski kurumlar-dan ayrı bir amaç ve nitelik vardır. Gerek kuruluşu, gerek kurulduğu yer, ayrı bir anlam ve önem taşır, ilk medreseler camilere, mescitlere bağlı, onların yanında veya içinde öğretime ayrılmış özel yerlerdi. İslâm dininin, özellikle sünnî inançlarının yayılmağa, tutunmağa başladığı ilk dönemlerde Kur’an ile ilgili öğretim, cami veya mescitlerde yapılıyordu. Zamanla gelişen, çoğalan islâm bilgilerinin belli bir düzen içinde öğretilmesi gereği doğunca, i-badethane dışında öğretim yapmak için, ayrı binalar yapılmağa başlandı. İslâm ülkelerinde, özellikle Fatımîlerde şiî inançlarına dayanan bilgilerin öğretildiği ilköğ-renim^ kurmalarına dârulilm adı verildi. Sünnîlerin ise bağımsız öğretim kurumlan yoktu. Sünnî bilginler ya evlerinin öğretime ayırdıkları özel bir bölümünde veya cami, mescit gibi ibadet hanelerde ders verirlerdi. Bu çalışmalar, din bilgilerinin öğretimi gerekliliği, zamanla medreselerin doğmasına yol açtı.

• Tarih. Medresenin çekirdeği niteliğinde olan ilköğrenim kurumu Taberan’da, Hati-mî adına açılan okuldur, ikinci okul Bağdat’ta El-ismailî (öl. 1006) tarafından açıldı. Burada daha çok fıkıh öğrenimi yapılıyordu. Fıkhın yanı sıra kelâm, hadis, tefsir, Kur’an ve ötejci islâm bilimlerinin okutulduğu bağımsız ‘ medreseler Nişapur şehrinde açıldı.

Fıkıh bilgini Sâig* el-Nişaburî (öl. 960) a-dına X. yy. sonlarında açılan ilk sünnî medresesinin ardından, gene aynı ilde XI. yy. başlarında birçok öğretim kurumunun açıldığı, bunlardan bazıların hadis, bazılarının fıkıh, bazılarının da bütün islâm bilgilerini kapsayan bir öğretim proıgramı uyguladığı biliniyor. Ebu Ali el-Hüseynî, ibni Furak,
Ebul Kasım el-Kuşeyrî tarafından açılan ve kendi adlarıyle anılan bu medreseler doğu islâm ülkelerinde zamanla çoğalmağa başladı. XI. yy.da Nişapur ilinde dört büyük medrese kuruldu. O çağın en ünlü medresesi, Beyhakî tarafından kurulan Bey-hakiye medresesi idi. Sebüktiginoğlu Nasr tarafından yaptırılar ve kendi adiyle anılan medrese, Ebu Sad İsmail el-Esterâbâdî ve Ebu ishak el-isferâinî gibi bilginlerin kurduğu medreseler de birer öğretim kurumuy-du. Nişapur şehrinde kurulan medreselerin en önemlilerinden biri de selçuklu veziri Nizamülmülk tarafından kurdurulan Nizar miye* medrese si* dir. Nizamülmülk’ün kurduğu ikinci medrese, Bağdat Nizamiye medresesidir <1066). Doğu islâm dünyasının en büyük bilim kurumlarından biri o-lan bu medresede zamanla çağın bütün bilgileri (özellikle fıkıh, tefsir, kelâm, hadis, felsefe, riyaziye, heyet, mantık, tarih) okutulmağa başlandı. Sonraları Bağdat Nizamiye medresesi, uzak ülkelerin gelen birçok öğrencinin öğretim ve eğitiminden başka, öğrencilik süresince geçimini saiğlayacak bir duruma getirildi. Nizamülmülk bu iki1 medreseden başka Musul, Merv ve Belh illerinde de kendi adiyle anılan birer medrese (Medresetülnizamiye) kurdurdu. Sonraki çağlarda aşağı yukarı bütün islâm ülkelerinde din kurallarını temel ilke olarak a-lan, öğretim ve eğitimi onlara göre düzenleyen medreseler açıldı. Gazneli Sultan Me-sud (hük. 1030-1040) tarafından da bazı medreselerin yaptırıldığı bilinmektedir.

XI. yy. ortalarında ve sonlarında hızlı bir gelişim gösteren medrese yapımı, kısa bir süre içinde bütün doğu islâm ülkelerine yayıldı. Birçok bilgin ve devlet büyüğü tarafından medreseler yaptırıldı.

XII. yy. başlarında Merv şehrinde Ebu Sa-id Muhammed bin Mansur tarafından yaptırılan bir medrese ile Amidiye ve Hatuni-ye adlı iki medrese kuruldu. Bağdat’tan sonra Irak ve Suriye’de de birçok medrese yapıldı. Nureddin Mahmud Zengi tarafından Şam, Halep, Hama, Hıms ve Baalbek’-te birer medrese yaptırıldı; Kemaleddin, Musul, Nusaybin ve Şam’da birer medrese kurdu. Şucaüddevle Sâdir ise Emeviye camii yanında Sâdiriye medresesini yaptırdı. Burada fıkıh okutuluyordu. Gene bu yörelerde XII. ve XIII. yy. ortalarında atabek Eminüddevle’nin kurdurduğu şafiî E miniye medresesi (XII. yy. ortaları) önemlidir. Bunlardan başka gene bilginler veya devlet i-lerigelenleri tarafından kurulan ve kendi adlarıyle anılan Şerifiye, Hatuniye, ömeri-ye, tmadiye, Usruriye, Salahiye, Esediye, Mücahidiye, Belhiye, Naş iye, Muiniye, Rey-haniye, Âlime, Kellâse, Azreviye, Âdliye medreseleri vardır. Bunlar, değişik mezheplere göre öğretim yapan kuruluşlardı.

İslâm ülkelerinde medreselerin çok geliştirildiği, sayılarının çoğaltıldığı dönemlerden biri de Eyyubîler zamanıdır. Kudüs’te ilk medrese kurduran Salâhaddin’dir. 1192’de St. Anna kilisesini medreseye çevirdi (Selâ-hiye medresesi). El-Kamhiye (malikîler i-çin), El-Şerifiye (şafiîler için), El-Nasiriye (gene şafiîler için), Meşhedi Hüseyn’in yanında EUSuyufiye (hanefîler için) adlı medreseler kısa bir süre içinde Salâhaddin Ey-yubî tarafından yaptırıldı. Salâhaddin’in veziri Kadiül Fadıl, kendi adiyle anılan Fadıliye medre sesi’m, kardeşleri ise Medre set ülâd il, Medre setülsey fiye adı verilen kurumlan yaptırdılar. Hicaz, İskenderiye, Kahire illerinde de Eyyubîler zamanında yapılan medreseler vardır. Memlûklar devrinde medrese sayısı arttı. Ka-hire’de eski fatımî sarayının zemini üzerinde medreseler kuruldu, ibn Dokmak,

XIV. yy.ın sonu için 24, Makrizî (öl. 1442) ise 73 medresenin adını verir. Bunların içindle Kahire’deki Sultanhasan medresesi (XIV. yy.) en önemlilerindendir.

Kuzey Afrika’da, ilk medrese yapımı Mu-’ vahhidler zamanında başladı. Yakub bin Yusuf’un (1184-U99) ifrikiye, Magrıp ve Endülüs’te bazı medreseler yaptırdığını bildiren kaynaklar vardır. Fakat bu bölgede medrese yapımı Salâhaddin zamanında gelişmiştir.
Tunus’ta, ise medrese kurumu Hafsîlerle (1228-1534) gerçekleşti. Bunların yaptırdığı söylenen en eski medrese (XIII. yy. ortaları) El-Marad medresesi’dir. XIV. yy. ortalarında Unkülcemal (1344), İbntâfiracin (1364), Şemmâiye, Belhalfev (1393), El-Ku-tubiyin medreseleri. Magrıp’ta ilk medrese El-Gaffanin medresesi’dir. Fas’ta ilk medreseler Marınîler tarafından yapıldı. Ebu Said ile oğlu Haşan birçok medrese yaptırdı: Dârülmahzen (1321), Medinetülbey-ba, EUSihric (1323), El-Attarin, Misbah (1346), Bû-Enâniye (1385) medreseleri gibi. Ispanya’da, yükseköğrenim camilerde yapıldığı için medrese kuruımu pek gelişmedi. Ancak Nâsırîlerden Ebul Haccac Yusıuf tarafından Gırnata’da büyük bir medresenin yaptırıldığını (1349) bildiren kaynaklar vardır. Bağdat’ta ilk defaı halife Mustansır, kendi adiyle anılan ve içinde dört mezhebe yer veren Medresetül mustansıriye’yi kurdu (1234). Zamanla Bağdat, islâm bilgilerinin okutulduğu en büyük bilim merkezlerinden biri olunca, orada, özellikle XIII. ve XIV. yy. ortalarında yeni yeni medreseler yapılmağa başlandı. Bu arada, Abdülkadirgey-lâriî medresesi (1286), Ebuhanife medresesi (aynı çağda), Mercaniye medresesi (1357) adlı öğretim kurumlan açıldı.

Medreselerin en çok gelişme gösterdiği yer (Türklerin eline geçtikten sonra) Anadolu’dur. Anadolu’da açılan medreseler, Daniş-mendli medreseleri, Artukoğullari medreseleri, Selçuklu medreseleri, ilhanlı medreseleri, anadolu beylikleri ve osmanlı medreseleri olmak üzere altı bölümde incelenir. Danişmendli medreseleri: Yağıbasan medresesi (1157) [Niksar]; Çukurmedrese (XII. yy. ortalan) [Tokat]; Hocahasan medresesi (1193) [Kayseri]; Külükcamii medresesi (1210) [Kayseri].

Artukoğulları medreseleri: Ulucami medresesi (XII. yy. başları) [Urfa]; Mesudiye medresesi (1191) [Diyarbakır]; Zinciriye medresesi (aynı çağda) [Diyarbakır]; Har-zem Tacüddinmesut medresesi (1211) [Kızıltepe]; Şehidiye medresesi (XIII. yy. başları) [Mardin]; Ahmetçelebi medresesi (aynı yy. 1ar) [Gaziantep].

Selçuklu medreseleri: Şemsettinaltunaba medresesi (1202) [Konya]; Boyaltkay medresesi (1210) [Sincanlı]; Ertokuş medresesi (1224) [İsparta]; Ümmühanhatun medresesi (XIII. yy. başlan) [Seyitgazi]; Afgunu medresesi (XIII. yy. başları) [Kayseri]; Hondhatun medresesi (1237) [Kayseri]; Si-raceddin medtesesi (1238) [Kayseri]; Müba-rizüddin Atabeyarmağan medresesi (1239) [Antalya]; Tacülvezir medresesi (1239) [Konya]; Sırçalımedrese (1243) [Konya]; Muzafferüddin medresesi (1246) [Kırşehir]; Karat ay niedresesi (1250) [Konya ve Antalya]; Taşmedrese (1250) [Akşehir]; Çifteminareli medrese (1253) [Erzurum]; Karahisar medresesi (XIII. yy.) [Alaca]; Aligav medresesi (XIII. yy.) [Konya]; Hüseyingazi medresesi (XIII. yy.) [Alaca]; Hacıkılıç medresesi (XIII. yy.) [Kayseri]; Ulucami medresesi (XIII. yy.) [Malatya]; Süleymanper-vane medresesi (1262) [Sinop]; Sahibiye medresesi (1268) [Kayseri]; Gökmedrese

(1271) [Sivas]; Büruciye medresesi (1272) [Sivas]; Cacabey medresesi (1272) [Kırşehir]; Yusufbinyakup medresesi (1272) [Çay]. İlhanlı medreseleri: Çifteminareli medrese

(1272) [Sivas]; Yakutiye medresesi (1310) [Erzurum]; Ahmediye medresesi (1323) [Erzurum].

Anadolu beylikleri. Karamanlılar devrinde: Tolmedrese (XIV. yy.) [Ermenek]; Taş-kınpaşa medresesi (Ürgüp yakınında); Taş-medrese (1358) [Beyşehir], Menteşeoğulları devrinde: Ahmet gazi medresesi (1375) [Be-çen]. Saruhanoğulları devrinde: ishakbey medresesi (1378) [Manisa]; Hatuniye medresesi (1381) [Karaman]; Akmedrese (1409) [Niğde].

Yorum yazın