Med savaşları – Yunan-Pers Savaşları

Med savaşları, M.ö. V. yy.da Yunanlılarla Pers imparatorluğu arasındaki çatışmalar. Çatışmalara bu adın verilmesinin sebebi Yunanlıların Medlerle Persler arasında büyük bir ayırım yapmamaları ve Perslerin büyük kralına (VII. yy.da Kyak-sares tarafından kurulan imparatorluğun vârisi olduğu için) «Medialılar kralı» den-mesiydi. Bu terim bazen 4Ç0’daki (Birinci Med savaşı) ve 480-479’daki (ikinci Med savaşı) savaşları ifade ederse de, çarpışmalar aslında 499-449 arasında, kesintisiz devam etmiş ve yunan tarihini VI. yy.dan, IV. yy. ortasında İskender’in fetihlerine kadar etkilemiştir. Med savaşlarının kaynağı, Perelerin Asya’da yerleşen Yunanlılara hâkimiyetlerini kabul ettirmeleri, Büyük Keyhüsrev’in ionia’ya (Ege bölgesi) boyun eğdirmesi, ada ve yanmada Yunanistan’ına hâkim olmak istemesidir. Bu sebeplere büyük kralın yunan zorba krallarına yardım etmesinin Yunanlılarda uyandırdığı hoşnutsuzluk Perslerin Batı Yunanistanı’na müdahaleleri ve Fenikelilere ionia ticareti zararına imtiyazlar verilmesi de eklenebüir. Daha geniş anlamıyle çatışmanın sebebi demokrasiye doğru ilerleyen ve olağanüstü medeniyetini kıskançlıkla savunan bireyci yunan vatandaşı ile, «büyük kral» karşısında yerlere kapanan barbar (yunanlı olmayan) media’lı arasındaki temel çelişmedir. Bu sebepler ve Miletos, Histiaia ve Aris-tagoras’ın zorba krallarının entrikaları. 499 yılında İonia’da bir ayaklanmaya yol açtı. Atina’nın yardımıyle âsiler Sardeis’i yaktılar (498); isyan bu sırada Bitinia’dan (İzmit bölgesi), Karia (Muğla, Aydın ci–r*rı) ve Kıbrıs’a kadar yayılıyordu. Fakat Pereler 497 yılından itibaren inisiyatifi ele geçirdiler ve isyan Miletos’un işgaliyle sona erdi (494). Âsiler 493 yılında teslim oldular. O tarihten sonra Dara, intikam almak ve Batı Yunanistanı’nı fethetmek hazırlığına girişti, ionia’yı yeniden teşkilâtlandırarak Asya’daki Yunanlıların Pers-lere asker ve gemi vermesini sağladı (bu asker ve gemiler Myakale [Samsundağı] olayına kadar [479] Akamanışlara sadık kaldı). Trakya ve Makedonya’da kısa süren ilk seferinden (492) sonra, Yunanistan’a denizden hücum etti (490). 600 Gemiyle hareket eden 50 000 kişilik ordu, Ege denizini geçti ve Marathon’a çıktı. Bu ordunun büyük kısmı Atina’ya hücum etmek için yeniden gemilere bindirildiğinden, geri kalanı Miltiades’e yenildi. Dara hücumdan vaz geçerek, donanmasını ve askerlerini vatana geri gönderdi. 486’da intikam duygusunu ve hazırlıklarını oğlu Kserkses’e miras bırakarak öldü. 481’de 300 000 – 400 000 kişilik bir orduyle harekete geçen Kserk-ses, kıyıları takip ederek 700 – 800 gemisiyle irtibat halinde ilerledi. Ordu için Çanakkale boğazında (Hellespontos) gemilerden bir köprü hazırladı; donanma içinse Athos dağı yarımadasında bir kanal açıldı. Bu arada Yunanlılar da pers hücumuna karşı hazırlık yapmışlardı; Themistokles, Atmalıları Laurion’daki gümüş madenlerinin gelirleriyle bir devlet donanması kurmağa ikna etti; yunan sitelerinin hepsinin (veya hemen lıemen hepsinin), ilk olarak düşmanı ortaklaşa püskürtme kararını verdiği sanılır. Bununla birlikte Ispartalıların kahramanlığı Kserkses’i Thermopylai’de durduramadığı gibi, Eğriboz’un kuzeyindeki Artemision Burnu Deniz savaşı da (480, eylül başı) pers donanmasının ilerlemesine engel olamadı. Persler, Atina’yı ele geçirdiler ve yaktılar; fakat yunan donanması Themistokles sayesinde pers donanmasını Salamis’te tamamıyle yok etti (29 eylül 480). Kserkses, kuvvetlerinin bir kısmını general Mardonios kumandasında bırakarak Yunanistan’dan çekildi; Mardonios, Plataia’da yenildi ve öldürüldü (479); Yunanistan kurtulmuştu. Fakat Yunanlılar bununla yetinmeyerek 479’dan itibaren asya kıyılarına hücum ettiler ve Mykale burnunda bir zafer kazandılar; bunu ionialı-ların genel ayaklanması takip etti. İsparta kısa süre sonra doğu meseleleriyle ilgilenmemeğe başlayınca, Asya’daki Yunanlıların kurtuluş hareketinin başına Atina geçti. Aristides 476’da Delos birliğini kurdu (bk. atİna konfederasyonu); sitelerin «büyük kral»a karşı oldukça eşit bir şekilde ittüfak yapması demek olan olan bu birlik, Mütiades’in oğlu Kimon’un teşvikiyle gerçek bir Atina imparatorluğu haline geldi.

Kimon, pers donanmasını Eurymedon ağzında imha etti (468). Kimon’un şüpheli görülerek halkoyuyle sürgün edilmesinden (461) sonra, AtinalIlar Mısır’a bir sefer açtılar; başlangıçta başarıyle yürütülen bu sefer, büyük bir bozgunla sonuçlandı (459-454); bu sırada Artakserkses I’in serveti, Atina’nın müttefikleri arasında çeşitli çalkantılara yol açıyordu. Bağışlanarak geri dönen Kimon, Kıbrıs kıyılarına son bir sefer yaptı; bu sefer sırasında Kimon’un ölmesine rağmen (450), AtinalIlar Kıbrıs’ta Salamiu savaşını kazandılar ve Kimon’un kayınbiraderi Kallias, Susa’da görüşmelerden sonra adını taşıyan antlaşmayı imzaladı: bu antlaşma pek parlak olmamakla birlikte, yunan sitelerinin hürriyetini o-naylıyor ve Perslerin Ege denizine açılmasını yasaklıyordu (pers kralının, birliklerinin Anadolu kıyısına yaklaşmasını da yasakladığı sanılır). Yunanlılarla Persler arasındaki mücadele, İskender’in Asya’yı fethine kadar devam etti. Bk. peloponnesos

Yorum yazın