İspanya ve Portekizde Cumhuriyetin İlanı

İspanya ve Portekizde Cumhuriyetin İlanı

İSPANYA VE PORTEKİZ’DE DURUM (1840-1914)
13 yaşında tahta çıkan Isabel II döneminde General Narvaez 1843’den 185l’e ülkeyi rakipsiz yönetti. 1854’te ayaklanan general O’Do- nuell Kraliçe tarafından Başbakanlığa getirildi. 1855’te bir anayasa hazırlandı. 1868’e kadar O’DonuelI ve Narvaez sırayla hükümet ettiler. İlerici önder general Prim, 1868 Eylülü’- nde ordunun çoğunu peşine takarken. Amiral Topete donanmayı “yaşasın millî egemenlik” çığlıklarıyla ayaklandırdı. İsabet Fransa’ya sığınarak İspanya’yı Prim ve Serrano’nun ağır bastığı bir geçici hükümetin eline bıraktı. Ama zaferi kazanan ve şimdi devletin temel ilkesini seçmesi gerekenler arasında görüş ayrılıkları çıktı. Genel oy sistemini kabul eden bir anayasa hazırlandı ve cumhuriyetçilerin hoşnutsuzluğuna rağmen monarşi ilkesi korundu. Amadeo’yu kral seçtiler. Ne var ki, kendini kabul ettirmeyi başaramayan “yabana” kral, iki yıl sonra tahttan feragat etti.
1873 Şubatı’ndan 1874 Aralığı’na kadar süren cumhuriyet İspanya’da merkeziyetçi bir rejim isteyen radikaller ile federalistler arasında bir çekişmeler ve bölünmeler dönemi oldu. Ülke parçalanmaya gidiyordu. Sonunda krallık taraftan Canovas başbakan oldu. Krallığın yeniden kurulmasının mutlakiyetçi bir özellik taşımaması önemliydi. Ama demokratik bir patlama tehlikesi de vardı. Bu yüzden onun yönetimi bir uzlaştırma dönemi oldu. İstikrarlı bir parlamenter rejim kuruldu. Bununla birlikte XX. yüzyıl ülke için kötü başladı. 1898’de ABD ile savaştan ülke ağır yara aldı. Partilerin de önderleri peş peşe ölünce rejim sarsıldı. Halkın çok sevdiği, zeki bir insan olan kral Alfonson XIII üç büyük sorunu çözmeye uğraştı. Bunlann biri din sorunuydu ve bu soruna partilerin rekabeti hâkimdi. Din adamları büyük nüfuzlarını devam ettirdiler. kind sorun, 1898 bozgunlarınının Katalonya’daveBask ülkesinde ayrılıkçı hareketlere yol açmasıydı. Bu konuda bir uzlaşma sağlandı. Üçüncü sosyal sorunun çözülmesi de güçtü. İspanya XIX. yüzyılda bütün Avrupa ülkeleri gibi çok değişmişti. Büyük servet farklılıktan İspanyol toplumunda şiddetle çatışan sınıflar yaratmıştı. 1914 savaşı arifesinde, bölgeci hareket ve işçi hareketi şiddetli grevlerle ortaya çıkıyordu.
Portekiz’e gelince: 1827-1834 arasında, Portekiz Maria’nın liberal taraftarları ile Miguel’in mutlakiyetçi savunucuları arasındaki iç mücadelelerle uğraşıyordu. 1908’e kadar iktidar düzenli olarak iki parti arasında el değiştirdi; reformcular ve tarihî sol (ilericiler). Her iki partide de kesin bir ideal aramak boşunadır. Krallık ise pasifti. Liberal reformcu Joao Franco denemesi başarısızlıkla bitti. Manuel II zamanında Cumhuriyetçi Parti örgütlenmişti. Gücünü, gizli demeklerden ve taraftarlardan alıyordu. 3 Ekim 1910 gecesi bir avuç kararlı insan Lizbon tersanesini ele geçirdi; bu arada donanma da krallık sarayını topa tuttu. Kral kaçtı. 5 Ekim’de cumhuriyet ilân edildi. Ama düzeni sağlamayı, hükümete istikrar kazandırmayı, yönetimdeki kötülükleri düzeltmeyi başaramadı, bütün sorunlar askıda kaldı.

Yorum yazın