Halep Tarihi

Halep Tarihi

Halep şehrinin hangi çağlarda kurulduğu kesinlikle bilinmiyor. Tarihöncesi çağlarda, burada* ilkel köylerin bulunduğu, yapılan kazılardan anlaşılıyor. Çevresini kuşatan yüksek kayalık tepe üzerinde oldukça büyük bir hisarı vardır. Şehrin dıştan gelecek saldırılara karşı savunmasını kolaylaştıran sağlam kalesi yüzünden M. ö. 2000 yılında Anadolu’da devlet kuran Hititlerle karşılıklı bağlantılar yaparak bir devlet kurmayı başarmıştır. Hititlerle başlangıçta çok iyi geçinen Halep, M. Ö. XIX. yy.da Kuzey Suriye’yi ele geçiren hitit kralı Murşil’in saldırısına uğradı. Murşil, şehri yıktı, hâzinesiyle birçok tutsakları Hattuşaş’a götürdü. 1950 Yılında Halep, Mitannîlerin eline geçti. 1430’da Hıtitler şehri yeniden kuşatıp aldılar. Burada, Anadolu Hititlerine bağlı bir prenslik kurdular. O çağlarda Kuzey Suriye’de Aramîler oturuyorlardı. Bunların yeni yeni şehirler kurmaları yüzünden Halep’e pek önem vermedikleri anlaşılıyor. Halep’in Asur luların ve İranlIların eline geçtikten sonraki durumuyle ilgili aydınlatıcı bilgi yoktur. Hitit devletinin yıkılışı sonunda başka devletlerin eline geçen Halep sönük, ö- nemsiz bir şehir olarak kalmış, bir gelişme gösterememiştir.
İskender’in eline geçen, onun ölümünden sonra kurulan Selefkiler krallığı zamanında (301-281) Halep’in yeniden kalkındığı, önem kazandığı görülür.
Burasını ele geçiren Nikator, şehrin bulunduğu yerde Beroia adlı bir Makedonya kolonisi kurdu, Haylan kaynaklarından su getirtti, sokakları, şehir meydanlarını yeniden düzene koydu. M. ö. 64 yılında Roma’nın Suriye eyaletine bağlanan Halep yeniden o- narıldı, caddeleri Roma sanat anlayışına göre sütunlar ye kemerlerle donatıldı.
Bizans devrinde, Halep’te ticaretin, komşu ülkelerle İktisadî bağlantıların ilerlemiş olduğu,
bu yüzden buraya birçok yahudinin” gelerek yerleştiği görülmektedir. Bunların yanı sıra Tanuk adlı arâp kabilesinin-şehrin dışında oturmağa başladığı bilinmektedir. M.S. 540 yılında ■ Keyhüsrev I kumandasındaki İran ordusu , Halep’i kuşattı, kaleye sığman halkın direnişi karşısında şehri baştan başa yıktı, lustinianus, şehri yeniden^önar- “inıgsa? da;ûAntakya’nın. yikıhşM fi&üttden Ivdep Wr daha eski önemim s közoinamadı. 636’da Hâlid bin Velid kumandasındaki”arap ordusu şehri aldı, yapılan anlaşma gereğince halka dokunulmadı, anacadde üzerinde bir cami yaptırıldı. , Emevîler yamanında Halep bir ordu karargâhı olmaktan öteye geçemedi. Abbasîlef ; çağında da dürüm değişmedi. Bir ara Ahmed bin Tolun’un eline geçti, sonra 903’te Karmatîler tarafından kuşatıldı, 937*den sonra Muhammed el-lh- şid’e bağlı kaldı. Muhammed el-lhşid buraya Kilâb adlı arap kabilesinden- bîr vali gönderdi.
944’te Hamdanî Seyfüddevle Halep’i alarak devletinin başkenti , yaptu Şehre bft^şanat ve kültür yuvası niteliğini^kazandkdı. sî 962 Yılında Nikepheroş,,Phokas şehri kuşattı, halkının çoğunu kılıçtan geçirdi, her: yanını yağma ettikten sonra çekildi. Meyyaîarikin’c geçen Seyfüddevle’nin orada ölümünden sonra oğlu Sadüddevle Ebül Beali §dfif,’‘şehri aldı. Bir süre sonra Halep, Fâtımîİerimeline geçti (1015). Kısa bir zamahdax arap ^kabileleri, gerilemeğe yüztutan Hâlep’İ aralarında bölüştüler (1022). Bu kabilelçrip, başında bulunan Salih ibn; Mirdas ailesi Halep’i elli yıl elinde bulundurdu. . ,
1065’te genç Mirdasîİerden u Re^idüddevle, şehri türk askerlerinin yardımıyle ^âijicası- nın elinden aldı.” Böylece “tü^îâ^./JMep’e yerleşmeğe başladılar. XÛ yy’. „ şbnlâmöa, doğru Halep’in yönetimi tiirk ailelerinin1 eline geçti. 1069’dan sonra Halep’te – Selçuklu sultanı Alparslan adına hutbe okünmağa başla- dı. Birkaç yıl sonra sultan Meîikşah, Ifalep yöneticileri arasındaki geçimsizlikten, yararlanarak, kardeşi Tutuş’u şehrin ‘ kuşatılması için görevlendirdi./Şehrini başında..bulunan Mirdasîİerden Ebül Fezail Sabık, karşı koyamayacağını anlayınca yerini Müslim ibn Kureyş’e bıraktı , (1079). Melikşah’m , ölümünden sonra Halep valisi olan kardeşi Ak- sungur ile Tutuş arasında savaş başladı. Tutuş, ‘Aksungur’u, yenilgiye uğratarak öldürttü, Halep’i eline geçjrdı^ gyU yıl ,kadar süren iç çekişmeler, kardeş kavgaları sonunda gelip çatan Haçlı, seferleri H U110rİ 113) yüzünden Halep iyice .geriledi, kendini koruyamaz duruma düştü. 1129 ıYılında Halep’in, ünlü atabeyi imadeddin ZengPnih yönetimi altına girdiği .görülür. 4^dşıı,»şonra yerine geçen ‘ oğlu Nureddin’ .Mpmpî, şehri onardı, geliştirdi. Yıkılan sûrları, camiyi, pazar yerlerini yeniden yaptırdı.’Şebtfde 6 medrese açtı, bir hastahâne, bir4-; mahfeme yaptırdı. Nureddin’in ölümünden£İönrâ yerine oğlu el-Melik-übSalîh geçti.1 Bir'” süre sonra Halep’in, Şam’ı ele geçiren Sâlâhad- din’in boyunduruğu altına girdiği (1183), bundan sonra yükselmeğe ’başüatıif * görülür. XIII. yy. ortalarında şehir-Suriye- Irak ve Mısır ülkeleri içinde en gelişmiş bir durumdadır. Salâhaddin’in oğlu Gazi -j tarafından yaptırılan Zahiriye medresesi, eşi Zaifa Hatun’un Medresetülfirdevsî’si, Yusırf lI’nin yaptırdığı Ferâfra zaviyesi çağın1 en önemli mimarî eserlerindendir, 1260 YılmdabHulâ- gu Han ordusuyle Halep’i aldı, halkının pek çoğunu kılıçtan geçirdir şehrim hezeyanını yakıp yıktı. Ayn Calût savaşından sonra Kölemenlerin eline geçen Halep’i bir ara Moğollar aldıysa da Kölemenlere geri/ vermek zorunda kaldılar. Bundan4 sonra Halep, OsmanlIların eline geçinceye ıi kadar?f Kölemenlerin yönetimi altında yaşadı. Bir ara- Timur’un saldırısına uğradı,^ fakat • el değiştirmedi. Mercidabık savaşından sonra Halep bir osmanlı şehri oldu (1ST6). !>v
Halep, OsmanlIların eline ^geçince ; mirmi- ran unvanı verilen bir valinin yönetimine bırakıldı. XVI. yy. sonlarına doğru Halep ö- zellikle ticarî alanda önem, k^apöt Yti 1548’- . den sonra şehirde ticarî kon$olö^uklârİn kurulduğu, zamanla fransiz (1562),;, İngiliz (1583), hollanda (1613) konşploşlııkltırının açıldığı görülür.
1831’de ordusuyle şehre giren İbrahim Paşa, 1839*da padişaha geri. verdi. XX. yy.da Ha-
\
lep, Osmanlı imparatorluğunun bir eyalet merkeziydi. Birinci Dünya savaşı sonunda Allenby kumandasında İngiliz kuvvetleri şehri ele geçirdi (28 ekim 1918) [bk. FİLİSTİN harekâtı]. Kilikya harekatı sırasında fransız birliklerinin işgaline uğrayan Halep, Suriye’den önce fransız mandası altına girdi ve Halep devletinin merkezi (1920-1924) oldu. 1945’te Fransızların şehri boşaltmasından sonra, Suriye devletlerinden birinin merkezi, sonra Suriye, cumhuriyetinde il idare merkezi haline geldi, (ml)
Halepa misakı veya Halepa mukavelenamesi, Osmanlı devletinin Girit isyanlarını önlemek için Girit’e tanıdığı bir çeşit anayasa ve idare şeklini belirten kurallar derlemesi (25 ekim 1878). Gazi Ahmed Muhtar Paşa tarafından ve Hanya’daki konsolosların denetlemesi altında ve onların oturduğu yerin adı olan Halepa’ya göre adlandırılan bu misak ile 1868 tarihli Girit nizamnamesi genişletildi. Misakın ana hükümleri şunlardır; 1. genel vali beş yıl süre ile tayin edilecek, müslüman yahut hıristiyan olabilecektir; 2. il Genel meclisinin 80 üyesinden 49’ühıris- tiyan, 31’i müslüman olacak, meclis yılda bir kere toplanarak mahallî ihtiyaçlar hakkında kararlar alacaktır; 3. memurlar tercihan ada yerlileri arasından seçilecektir; 4. Rumca ve Türkçe resmî dildir; 5. vergi gelirlerinin’ fazlası adada kamu görevleri i- çin kullanılacaktır; 6. kâğıt para tedavülden kaldırılacak, basın hürriyeti sağlanacaktır.
Misak üe adanın iç yönetimi halka verilmiş oluyordu. Ayrıca hıristiyan giritliler yönetime müslümanlara oranla daha geniş bir şekilde katılıyorlardı. Girit, Yunanistan’a katılıncaya kadar hıristiyan topluluk BabIâli’den zaman zaman Halepa misakındaki muhtariyet hükümlerinin genişletilmesini istedi. (m)
Halep çamı. Bk. çam.
Halep defterdarı, Yavuz Sultan Selim’in Doğu Anadolu ile Suriye’yi zaptetmesi üzerine buraların malî işlerine bakmak üzere kurulan Arap ve Acem defterdarlığının sonradan ayrıldığı beş defterdarlıktan birinin adı. || Halep payesi, osmanlı devlet teşkilâtında bir derece terfi eden Selânik mollasının aldığı paye, (

Yorum yazın