Ney nedir – Ney hakkında bilgiler

NEY veya NAY i. (fars. ney, nây). Mus. Kamıştan yapılan bir çeşit nefesli saz: Dinle neyden kim hikâyet etmede / Ayrılıklardan şikâyet etmede (Nahifî). Hay-yam’a görünmüş kadehte meyde / Neyzen’e görünmüş kamışta neyde / Veysel’e görünür mevcud her şeyde (Âşık Veysel). [Bk. ANSİKL.] || Ney üflemek, ney çalmak.

—Esk. Nay-ban, ney çalan. || Nay-i enban, tulumlu ney, gayda. |J Nay-i ruyin (veya nay-i ruyine), eski savaşlarda çalman tunçtan yapılmış, nefire benzeyen büyük boru, il Nay-i türki, zurna, Hata ve Huten Türk-leri tarafından kullanılan bir metre boyunda, başı, deve başı gibi eğri ve delikli çok sesli bir boru. || Nay-veş, ney gibi. |j Ney baş-paresi, kamış flütün ucuna takılan madenî ağızlık, çalgının dudaklar arasına alınan kısmı. (I Ney-i bezm-i gam, gam meclisinin neyi: Ney-i bezm-i gamem ey mah ne bulsan yele ver t Oda yanmış kurut £& minde hevadan gayri (Fuzulî). || Ney ü nûş, müzik ve şarap. |1 Ney-süvâr. Mec. Çok küçük sevgili.
— Anat. Nayi bini, burun deliği. || Nayi gülü, boğaz, gırtlak.

— Bot. Esk. Kamış, saz. || Ney-istan (ney-sitan veya ney-zar), kamışlık, sazlık. || Ney-pare («kamış parçası»), kalem.

— ANSİKL. Doğu ülkelerinde çok eski çağlardan beri kullanılan ney’in ilk örneği Sü-merlerde görülür. M.ö. 280’den kalma bir tablette bu çalgı hakkında bilgi vardır. Sü-merlerin nâ adını verdiği bu çalgı do, re, mi, fa diyez, sol, la, si seslerini çıkarıyordu. İran ve Anadolu’da XII. ve XIII. yy.da ney çok kullanılan bir musiki âletiydi. Mevlâ-nâ’nm Mesnevisinde bu sazın adı çok sık geçmektedir. Hoca Gıyaseddin Nakkaş’ın (XV. yy.) eserinden ise neyin Doğu Türkistan’da da kullanıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Divanü Lûgat-it-Türk’te ve Genceli Ni-zamî’nin şiirlerinde nayi türkî adiyle, neyden, bir asker çalgısı olarak söz edilir.

Ney, san ve budaklı, düzgün kamıştan yapılır. Dokuz boğumludur. Çok defa, boğumların çatlamaması için, çevresine, madenî veya gümüş tel sarılır. Altısı üstte, biri altta olmak üzere yedi deliği vardır. Baş tarafına, özellikle üflenen bölümüne fildişi, abanoz veya kemikten yapılan birer parça eklenir. Bunlardan ağız bölümüne takılana prazvana, üflenen bölüme eklenene paşpare denir. Oldukça basit bir çalgı olan ney, di-atonik (ikili), kromatik (yarım tonlu ses dizisi) sesleri kolaylıkla verebilir. Neyin ses alanı üç sekizli kadardır. Neylere, çıkardığı ses dizilerine ve yapılışına göre, diyapazonun la (dügâh) tonu, la (dügâh) sayılırsa mansur, si bemol (kürdî) sayılırsa mansur mabeyni, si koma bemol (segâh) sayılırsa şâh, do (çargâh) sayılırsa davud, re bemol (hicaz) sayılırsa davud mabeyni, re (neva) sayılırsa bolahenk, mi bemol (hisar) sayılırsa bolahenk mabeyni mi (hüseynî) sayılırsa süpürde veya ahterî, fa (acem) sayılırsa müstahsen, fa diyez (eve) sayılırsa müstahsen mabeyni, sol (gerdaniye) sayılırsa kız neyi, la bemol (şehnaz) sayılırsa kız neyi mabeyni adı verilir. Bir sekizli tiz ses veren neye de nısfıye denir.

♦ Nayî i. Esk. Ney çalan kimse. || Ney yapan veya satan kimse.

+ Nayîn sıf. Esk. Kamıştan yapılmış. (M)

Yorum yazın