Bizans Müziği

Bizans Müziği
Bizans İlâhi besteciliği, milâttan sonraki ilk yüzyıllarda ortaya çıktı. İkisi de şarkılara büyük önem veren Büyük Baseleios ile loannes Khrysostomos kilise törenlerinin sırasını tespit edince, yalnız insan sesiyle söylenen İlâhi türü, kilise büyükleri arasında yer alan ilâhi bestecisi şairler (melodos’l&T) elinde gelişti; Nazianzos’lu Gregorios (IV. yy.), patrik Proklos ile Ana-tolios (V. yy.), ilâhi bestecisi Romanos (VI. yy.), Girit’li Andréas (VII. – VIII. yy.), Da-maskos’lu (Şam’lı) loannes ve Kosmas (VIII. yy.), Theodoros ve loseph Stidites, kadın şair Kassia (X. yy.). Bunların en önemlileri arasında yer alan Romanos daha çok kontakion biçimine başvurdu; Damaskos’lu loannes ise kanon’un yaygınlaşmasını sağladı.

IX. yy.da melodos’ların parlak dönemi son buldu.

Bunu izleyen dönemde taklitçiler ağır bastı. Prosomoia şarkılarında, ilâhi şairlerinin idiomelon’larında görülen ritim ve melodiler kullanıldı. Eski melodilere birçok süsleme katıldı. XIV. yy. başında yeni bir üslûp, melismos üslûbu ortaya çıktı; bu tarzı geliştiren loannes Kukuzeles notalama sisteminde de reform yaptı; kurduğu sistem bugün «kukuzeles sistemi» diye bilinir.

Bu sistem de oıtodoks Doğu’ya batı müziğinin girmesinden doğan bir akımın etkisiyle, XIX. yy.da Madytos’lu Khrysant-hos tarafından tekrar gözden geçirildi.

• Notalama. Bizans dinî müziğinin bilinen birçok notalama sistemi vardır: 1. «okuma sistemi» denilen ekphonetikon (VII. yy .dan XII. ve XIII. yy.lara kadar); üçe ayrılan eski bizans sistemi: a) arkaik eski bizans (VII. – XII. yy.lar); b) kontakaryen sistemi (VIII.-X. yy.lar); c) Coislin dönemi (XII. yy.); 3. «Damaskos’lu loannes sistemi» diye bilinen ortabizans sistemi (XII.-XV. yy.lar); 4. «kukuzeles sitemi» denen yenibizans sistemi (XV. yy.dan XIX. yy.a kadar); 5. «Khrysanthos sistemi» diye anılan çağdaş sistem (XIX. yy.dan günümüze kadar).

Ekphonetikon denilen ilk notalama sistemi, eski İncilleri, havarilerin işleri ve mektuplarını ve Eski Ahit’ten çıkarılan kehânetleri süslerdi.

Bilinen ilk gerçek şarkı notalama sistemleri, arkaik eskibizans ile kontakaryen sistemleridir; her ikisi de aynı dönemde, hattâ bazen aynı elyazmasında, biri recitativo üslûbundaki şarkıları, öteki melismos şarkılarını notaya geçirmek için kullanıldı. Kiliselerin ayrılmasından sonra ortaya çıkan ortabizans notalama sisteminin bulucusu olarak bazı müzik öğretim kitapları Damaskos’lu loannes’i gösterir. Ortabizans notalama sisteminin yerini XV. yy.da yenibizans sistemi aldı. Süslemeler ve mo-dülasyonlarla yüklü olan bu yenibizans şarkılarını söyleyebilmek için şarkıcının sesine çok iyi hâkim olması şarttı.

• Makamlar. Bizans kitaplarına göre, 8 kilise makamı (ekhoi) [4 authentes ve 4 plağa] şu sırayı izlerdi:

Authentes makamları: (yükselerek)

re mi fa sol la si do re

I II III IV I II III IV

I II III IV I II III IV Plağa makamları (alçalarak).

• Müzik biçimleri ev şarkı kitapları. En eski müzik biçimlerinden biri tropos adı verilen kıtadır. Bu sonradan kontakion’da ve kanonda kullanıldı. Kanonda kullanılan tipik tropos, hirmos adını taşır. Stikhera mezmurlar ve neşidelerden sonra okunan, küçük bir besteydi. Hirmos’taıı daha süslüydü. Kitaplar ise şunlardı: stikherarion, kilisede yıl boyunca okunan stikhera’lar derlemesi; meniaion, 1 eylülde başlayan kilise yılı boyunca kutlanan belirli yortular için bestelenmiş idiomelon stikhera’-ları derlemesi; triodion, büyük perhiz sırasında ve Paskalya haftasında okunan idiomelon stikhera’ları ve prosomia’lar derlemesi; oktoekhos, 8 makamı içine alan kitap; hirmologion, hirmos’lar derlemesi; psalterion, protopsaltes veya solocular1 kitabı.

Yorum yazın