Pompa Nedir Nasıl Çalışır

Pompa Nedir Nasıl Çalışır

Pompa, bir akışkanı hareket ettiren bir makinedir. Dünyadaki bütün pompalar birden duracak olsa hayat felce uğrar. Birçok fabrika çalışamaz duruma gelir. Otomobiller hareketsiz kalır. Kentler elektriksiz ve susuz kalır. Bilim adamları, önemli araştırmaları yapamaz. Pompa, insanoğlunun çok eskiden bulup geliştirdiği önemli bir araçtır.
Pompa, bir akışkanı hareket ettirir. Akışkan, bir sıvı veya bir gaz olabilir. En çok hava ve su pompayla pompalanır; fakat diğer akışkanlar da pompalanabilir. Akışkanlar böylece borulardan geçirilerek yüksek yerlere gönderilir, depolara doldurulur ya da boşaltılır.
Canlı balıklar veya kömür gibi katı maddeler de su içinde, pompayla bir yerden bir yere gönderilebilir. Çok sıcak sıvı metalleri ve gazların soğutulmasıyla elde edilen çok soğuk sıvıları pompalayan pompalar da vardır. Bilimsel laboratuarlarda küçük pompalar kullanılır. Barajlarda ise, dev pompalar, dakikada milyonlarca litre suyu binlerce metre yükseğe çıkararak, elektrik üretilmesine yardımcı olurlar.
Yer değiştirmeli pompalarda sıvı bir yerden bir yere gider. Bunu bir piston sağlar. Piston, bir silindir içinde hareket ederek sıvının yer değiştirmesini sağlar. Bu pompalara pistonlu pompalar adı verilir. Bunlarda ayrıca, sıvının hareketine uygun olarak açılıp kapanan kapaklar da vardır. Bisiklet pompaları bu türdendir. Bisiklet pompasında uzun bir silindir içinde hareket eden bir piston vardır. Kolu aşağı doğru itince, silindir içindeki hava, dışarı pompalanır. Hava bir kapaktan ve bir hortumdan geçerek bisiklet tekerleğinin lastiğini şişirir. Kapak (supap), havanın pompaya geri gelmesini önler. Kol çekilince, piston yukarı çıkar ve pistonun yanındaki bir delikten, içteki boşluğa hava dolar. Silindir içinde oluşan boşluğun hava basıncı, dıştaki havanın basıncından daha azdır. Akışkanlar daima, yüksek basınçlı yerlerden alçak basınçlı yerlere akarlar. Bu yüzden hava, pompanın içine girer. Hava, pompanın tepesinden girer ve pistondan öbür yana geçer. Bu şekilde, silindirin içi havayla dolmuş olur. Sonra piston yeniden itilerek havanın lastiğe dolması sağlanır.
Emme pompaları da benzer şekilde çalışırlar. Bunlar kuyuların suyunu yukarı çekmeye yararlar. Pompa içinde oluşan boşluğa, kuyu suyu dolar. Çünkü suyun yüzeyi, dış hava basıncının etkisi altındadır. Bu pompalarla su, 8 metre yükseğe çıkarılabilir. Hava (atmosfer) basıncıyla ancak bu kadar bir güç elde edilebilir.
Emme basma pompalar ise, derinlerdeki suları çekmekte kullanılırlar. Bunlar hava basıncına bağlı olmazlar. Piston, suyu yukarı iter. Piston ne kadar kuvvetle itilirse su da o kadar fazla yükseğe çıkar. Fakat, su borusundaki suyun ağırlığının pompa tarafından dengelenmesi gereklidir. Bu yüzden, pompaya uygulanan kuvvet, bu ağırlığı yenecek kadar olmalıdır. Bu tip pompalar, yangın söndürme araçlarında ve çok derin kuyularda kullanılırlar.
Döner pompalar da, yer değiştirmeli tiptendir. Ancak piston yerine, dönen çarklar vardır. Çarklar dişli veya kepçelidir. Sıvı, dişler arasındaki boşluğa dolar ve çıkış yerine taşınır.
Dişli çarklı pompalar, pistonlu pompalarda tıkanmalara yol açabilecek, ağır ve koyu sıvıları pompalamakta kullanılırlar. Fazla kuvvetle pompalamazlar. Bunların daha güçlü olanları, döner vidalı pompalardır. Dakikada, 70 kilogram/santimetrekare basınçla 18 000 litre sıvı pompalayabilirler.
Bir diğer pompa tipi, merkezkaç (santrifüj) pompadır. Bunlarda sıvı, bir taraftan diğerine gitmez. Bunun yerine, merkezden dışarı doğru fırlatılır. Bu pompalarda pervanelere benzer kanatlar vardır. Sıvı merkeze gelir ve oradan dışa doğru fırlatılır. Burada sarmal (spiral) şeklinde bir çıkış yeri vardır. Su, hızı azalmış, fakat basıncı artmış olarak borulara geçer.
et pompalar da bir başkatiptir. Bunlarda, akışkanı taşıyacak hareket ettirici bir akışkan kullanılır. Hareket ettirici akışkan, kesiti daralan bir boru içinde ilerleyerek hızlanır ve bir jet şeklini alır. Bu jet, taşınacak sıvının bulunduğu boruya girerek onu da birlikte götürür. Sonra boru yeniden genişler ve burada karışımın hızı azalmış, fakat basıncı artmış olur.
Jet pompaların çoğunda taşınan ve hareket ettiren akışkanların ikisi de sudur. Bunlar küçük su kaynaklarında kullanılırlar. En çok kullanılan jet pompası venturi borusudur. Venturi borusunda hareket ettirici akışkan hava, taşınan akışkan ise bir sıvıdır. Otomobillerde bu sıvı benzin, sprey şişesinde ise parfümdür.
Gazla kaldırmalı pompalar ise, petrol kuyularında kullanılır. Basınçlı bir gaz, bir boruyla kuyuya gönderilir. Gaz-petrol karışımı, petrolden daha hafif olur ve başka bir boruda yükselerek üste çıkar.
Gazlar için kullanılan, merkezkaç pompaya “vantilatör” adı verilir. Merkezkaç pompalar ve merkezkaç vantilatörler yaygın bir kullanma alanına sahiptirler.
Gazlar için kullanılan bir başka pompa da, pnömatik (emici) pompadır. Emici pompalar, bir kaptaki gazı ya da havayı emerek, onun içinde bir boşluk (vakum) meydana getirmeye yararlar. Bu boşluk tam olmaz; fakat kullanılan pompa tipine göre ve kabın koşullarına bağlı olarak az ya da çok ileri olur.
Bazı özel amaçlar için yapılmış pompalar da vardır. Nükleer santrallarda zehirli, çok sıcak ve radyoaktif sıvılar kullanılır. Bunlar normal pompalardan dışarı sızabilir ve tehlikeli olabilirler. Bu yüzden, elektromanyetik pompalarla itilirler. Nükleer reaktörü soğutan sıvı bir metal, elektrik akımı ve manyetik kuvvetle istenen yere iletilir. Günümüzde akışkanlar için, çeşitli pompalar geliştirilmektedir.

Yorum yazın