İplik Nedir – Nasıl Yapılır

Dokuma ipliği

Dokuma sözcüğü bir zamanlar yün, ipek, pamuk yada öteki bitkilerle hayvanlardan elde edilen ipliklerle yapılan kumaşlar için kullanılırdı. Ancak bugün, yapay ipliğin bulunmasıyla dokuma çeşitleri büyük ölçüde artmıştır. Bunlardan üretilen sentetik dokumalar hem nispeten ucuz, hem de sağlam ve buruşmaya ve yıpranmaya karşı dayanıklı olmaktadır. Modern dokumaların çoğu yün gibi doğal bir iplikle Terylen gibi sentetik bir iplik karıştırılarak dokunmuş, böylece her ikisinin iyi özellikleri bir-araya getirilmiştir.

Hayvansal ve Bitkisel İplikler

İplik Nedir - Nasıl YapılırBitkisel iplikler içinde en fazla kullanılanı pamuktur. Pamuk ipliği, içinde çekirdeklerin bulunduğu kozadaki (Gossypium) pamuktan elde edilir ve öteki bitkisel lifler gibi, o da büyük ölçüde selülozdan oluşmaktadır. Gerçekten de pamuk bitkisinin kısa lifleri dünyadaki saf selülozun büyük bir bölümünü sağlamakta, uzun lifler ise dokumada kullanılmaktadır.

Önem bakımından ikinci sırayı alan keten ise, keten bitkisinin (Li-num) uzun lifli sapından elde edilmektedir. Jüt (Corchorus), kenevir (Cannabis), ak rami (Boehmeria nivea) öteki sap yada ağaç kabuklarından elde edilen lifler arasında yeralır. Sisal- ise agav bitkisinin (Agave sisalana) yaprağındaki liflerden elde edilir. Pamuk ve keten, dokumalarda en çok kullanılan bitkisel liflerdir. Ötekiler genellikle daha kaba olduğundan çoğu kez çuval, ip ve halı altlarının yapımında kullanılır.

En çok kullanılan hayvansal iplik, yündür. Yünlü kumaşlar fazla sağlam olmamakla birlikte, giyimi rahattır ve helezonlu liflerinin içi havayla dolduğundan giyeni soğuktan korur. Yünün ana kaynağı koyundur, ancak bazı iyi yün çeşitleri keçilerden sağlanır. Keşmir yünü, Çin, İran ve Moğolistan’da yasayan Keşmir keçisi postundan elde edilen ince bir dokumadır. Gene Asya’da yaşayan Ankara keçisi yününden ve yüksek kaliteli bir kumaş olan moher yapılır. Deve ailesinden olan bazı hayvanlardan da ince ve yumuşak yünler elde edilir; tümü Güney Amerika’da yasayan lama, alpaka, guanako ve vikunya (2) bunlardandır.

Öteki hayvan kılları gibi yün de keratin denilen ve deri, tırnak, tüy ve boynuzlarda da bulunan bir çeşit lifli proteinden oluşur. Yün. keçe yada hav biçiminde keçeleştinlebilen birkaç liften biridir. Bu keçeleştirme işlemi, yünü daha da yumuşatır. Ancak bütün yünler, güve gibi çeşitli zararlıların saldırısına karşı korumasızdır.

Başka bir hayvansal lif olan ipek, uzun süredir ince, parlak ve düzgün kumaşların yapımında kullanılmaktadır. Ancak, çok pahalıya malolduğundan sentetik ipliklerin gerisinde kalmıştır. İlk ipeğin üretildiği Uzak Doğu’da ipekböcekleri (3) dut yaprakları ile beslenir; bu böcekler, her biri 800 metre uzunluğunda kesintisiz ipek lifinden oluşan kozalar yaparlar.

Doğal liflerin eğrilip dokunarak ve örülerek kumaş durumuna getirilmesinde kullanılan yöntemler, birbirine çok benzer (1).

Sentetik İplik Üretimi

İki çeşit sentetik iplik vardır. Birincisi bitki selülozundan elde edilir ve dolayısıyla -yarı sentetik» sayılabilir. Çünkü selüloz, binlerce glükoz birimlerinin zincirleme birleşmesinden oluşan bir doğal poli-merdir.

Bayon, saf selüloz liflerinden dokunan bir kumaştır. Bitki selülozu, çeşitli kimyasal işlemlerle çözündürülerek yoğun bir sıvı durumuna getirilir ve bundan iplik yapılır. Bir kimyasal selüloz çözeltisi bir iplik borusundan (bu ad ipek-böceğinin ağ ipliğini çıkardığı delikçiklerden alınmıştır) bir kimyasal çözeltinin içine pompalanır ve burada ince iplik (filaman) durumuna gelir. Daha sonra filamanların birkaçı birlikte bükülerek rayon ipliği elde edilir. Bir başka selüloz ipliği de asetat rayonudur; bunun lifleri selülozun asetik ve sülfürik asitle işlem görmesiyle elde edilir. Selüloz asetat iplikleri de iplik borularından geçirilerek yapılır. Rayonlar kolaylıkla boyanır ve ısıtıldıklarında güçlerini yitirirler, ama kuruyunca yeniden eski sağlamlıklarını kazanırlar.

İkinci ve daha büyük bir grup olan saf sentetik iplikler arasında, Terylen ve Dacron gibi ticari adlarla tanınan naylon ve polyesterler bulunur. Bu ipliklerde kullanılan malzemeler tümüyle kimyasal maddelerden (çoğu kez petrolün yan ürünleri) sağlanır.

Plastikten iplik üretilmesi’ çoğu zaman eritme ve iplik borularından geçirme işlemini gerektirir (4). Isıya karşı duyarlı olan plastikler için iplik bükümünden önce plastiği eritmek gerekli olabilir. Sözgelimi, Acrilan gibi akrilik iplikler, böyle bir işlemden geçirilir. Akrilik iplikler, yumuşak, yüne benzer malzemelerdir ve çoğunlukla battaniye ve kış giysileri yapımında kullanılırlar. Sentetik iplikler çoğu kez doğal ipliklerden üstündür. Daha sağlam, daha esnek ve genellikle ısıya,’’ çürümeye yada aşınmaya karşı daha dayanıklı olurlar.

Boya ve Apre

Doğal iplikler (ipek dışında). kolaylıkla boyanır, ancak sentetiklerin boyayı tutması için bazen özel kimyasal işlemler gerekli olur: istenmeyen doğal renk, ağartmayla çıkarılır-, doğal iplikler ve rayon reçinelerle işlem görerek buruşmaz hale yada esnek bir plastikle sugeçirmez ve leke tutmaz duruma getirilebilir.

Tümüyle mineral bileşiminden oluşan ve dokumalarda kullanılan iki lif vardır. Mineral kristallerinden alınan asbes lifleri, ateşe dayanıklı keçe ve giysilerin (5) yapımında kullanılır. Cam lifleri ise. erimiş camın, ince delikleri olan bir tanktan akıtılmasıyla oluşan filamanların hava yada buharla soğutularak kısa iplikler halinde koparılmasıyla elde edilir. Sentetik bir reçineyle sertleştirilen cam iplikten (fiberglas) yapılmış dokumalar çok sağlam olur (7).

Etiketler:

Yorum yazın