Baraj Planlama ve Tasarımı

Baraj Planlama ve Tasarımı

Baraj yapılmadan önce, yeri çok dikkatle araştırılır ve saptanır. Barajın kurulacağı yerden kaya ve toprak örnekleri alınır. Bu örnekler incelenerek tabandaki kayanın sağlam ve suyun süzülüp gitmesine neden olamayacak biçimde geçirimsiz olup olmadığı araştırılır. Barajın tabanında bütün, som bir kaya yatağının bulunması kurulacak barajın sağlamlığı açısından çok önemlidir. Öte yandan barajın yöresindeki topraklarda suyun nasıl aktığı; dere ve nehirlerde nasıl toplandığı da araştırılır. Bütün bu çalışmalar, plancıların baraj için en uygun yeri seçmelerine yardımcı olur. Bu çalışmalar sırasında dikkatle göz önünde bulundurulacak önemli bir konu da yöredeki suyun taşıdığı toprak, kum ve mil toplamıdır. Suyun sürüklediği milin oranı çok yüksek olursa bu zamanla göleti doldurur; suyun toplandığı alan küçülür. Suyun toplandığı alan yöresinde ağaç dikilir ve çimlendirme yapılırsa sürüklenecek mil miktarı da azalır. Ağaçlar ve çimen toprağı tutarak, yağmurlarla akarsulara süreklenmesini önler. Toprak dolgu barajlar genellikle toprak temeller üstüne kurulur. Bu durumda, barajın tabanındaki toprağın, suyu yeterince tutup tutamayacağını, barajın kayma tehlikesinin bulunup bulunmadığını araştırmak önemlidir.
Bir akarsuyun akışının engellenmesi demek, baraj arkasındaki gölet alanının suyla dolması demektir. Bunun sonucu olarak bazen binlerce dönüm tarım alanı sular altında kalır. Tennessee Vadisindeki barajlar topluluğu 240.000 hektarlık alanı sular altında bırakmıştır. Bu alanın yarısı, eskiden ekin yetiştirmekte ve hayvancılıkta kullanılmaktaydı. Yurdumuzda Keban Baraj Gölünün yüzölçümü 67.500 hektar dolaylarındadır, öte yandan Fırat Nehri üstünde Malatya yakınında yapılmakta olan Karakaya Barajı tamamlandığında Baskil, Sivrice ve Keban’a bağlı birçok köy su altında kalacaktır.
İşte bu durumda bir hesap yapmak gerekmektedir: Kurulacak barajlardan elde edilecek yarar, bu ölçüde toprak parçasının yitirilmesinin ekonomik zararları ile, insanların yer değiştirme ve yeni yerlere yerleşme zahmet ve giderlerini karşılayacak mıdır?
Bir barajın yapıma değer olduğunu sağlayabilmek için, mühendis ve teknisyenler onun olanaklar ölçüsünde çeşitli amaca hizmet etmesini sağlamaya çalışırlar. Bir baraj yapımı planlanırken sulamaya elverişli durumu, su baskınlarının denetimi, enerji üretimi ve ulaşıma yararlılığı gibi çeşitli amaçlar gözönüne alınır. İyi bîr planlamada bunların birkaçı ya da tümünün karşılanmasına çalışılır; çok amaçlı yararlar gözönünde tutulur.
ABD’de Tennessee, Colorado ve Colombia’da ve diğer yerlerde son yıllarda yapılan barajlar topluluğu böyle çok amaçlı çalışmalara örnek olarak gösterilebilir. Örneğin, Tennessee’deki barajlar topluluğu sayesinde 1933 yılından bu yana Tennessee Nehri boylarında ve Ohio Nehri ile Mississippi Nehri’nin aşağı vadilerinde yüz milyonlarca dolarlık sel zararlarının önü alınmıştır. Büyük nehir gemilerinin insan ve yük taşıyabileceği göller doğmuş, tahıl, petrol, demir ve daha birçok maddenin bu yolla ucuza ulaştırılması olanağı yaratılmıştır.
Gene bu barajlar topluluğu, Tennessee Vadisi bölgesine ucuz elektrik verilebilmesini sağlamıştır.
Çalışmaların başlatıldığı 1933 yılına oranla bölgede elektrikten yararlananların toplamı nüfus olarak 8 kat artarken, kullandıkları elektrik toplamı da 60 kat yükselmiştir. Evlerin ışıklandırılmasının ve elektrikli ev araçlarının çalıştırılmasının yanı sıra, evler, okullar, kiliseler elektrikle ısıtılmakta, dev endüstri ile atom ve uzay işletmelerinde elektrikten yararlanılmaktadır.
Tennessee Vadisi’ndeki barajlar topluluğu birçok endüstri dalında hızlı gelişmeleri ve bunun sonucu olarak çok çeşitli iş olanaklarını sağlamıştır. öte yandan bölgedeki birçok yapay göl, bu bölgenin bir dinlence ve turizm bölgesi olarak da gelişmesine yardımcı olmuştur.
Yurdumuzda, Ankara’nın 80 km. güneydoğusunda Kızılırmak üstünde kurulmuş olan Hirfanlı Barajı bir sulama kaynağı olmasının yanı sıra büyük bir hidroelektrik santralıdır. Gene Ankara ilinin Nallıhan ilçesinde Sakarya ırmağında, Sarıyar köyü yakınlarında kurulmuş Sarıyar Barajı bir sulama kaynağı olduğu kadar Anadolu’nun enerji ağına büyük ölçüde katkıda bulunmakta ayrıca göletinde balık da tutulmaktadır.
Adana’nın 8 km. dışında, Seyhan Irmağı üzerinde kurulan Seyhan Barajı çok amaçlı baraj tipinin başarılı örneklerinden biridir. Bu baraj 150.000 hektarlık alanın sulanmasının yanı sıra,
85.000 hektarlık alanın da sel sularından korunmasını sağlamaktadır. Öte yandan elektrik üretimiyle de bölgenin enerji gereksinmesini karşılamakta yararlı olmaktadır.
Elazığ ilinde, kentin 45 km. kuzeydoğusunda Fırat üzerinde kurulu Keban Barajı da büyük ölçüde elektrik üretiminin yanı sıra dev bir sulama kaynağı olarak ülkenin tarım ve endüsrisine önemli katkıda bulunmaktadır.
Öte yandan yurdumuzda ABD’nin Tennessee Vadisi’ndeki barajlar topluluğunu anımsatacak dev bir proje de uygulanma aşamasındadır. Bu da Türkiye’nin görünümünü değiştirebilecek ölçüde büyük bir projedir.
Hidroelektrik santralı İle birlikte büyük bir baraj ve arkasında oluşan gölet.
Güneydoğu Anadolu Projesi diye adlandırılan bu çalışma, Fırat ve Dicle nehirleri ile, eski Mezopotamya ovalarının ülkemiz sınırları içinde kalan bölgelerinin sulanmasını ve çok büyük ölçüde enerji üretimini amaçlamaktadır. Bu proje içinde birçok baraj ve hidroelektrik santralı, her biri 27 km. uzunluğunda ve yaklaşık 8 m. çapında iki sulama tünelini ve bunlarla beslenen geniş bir sulama ağının yapımını öngörmektedir. Bu projenin tamamlanması ile 2.000.000 hektar alan sulanacak, yurdumuz tüketiminde kullanılmak üzere 22 milyar kilovat saat elektrik enerjisi üretilecektir.

Yorum yazın