Sodyum nedir

Sodyum nedir – Sodyum elementinin özellikleri

Sodyum simgesiSODYUM i. (fr. sodium). Kim. Tabiatta, ya deniz suyunda çözünmüş (deniz tuzu) ya da toprak içinde billûrlaşmış olarak (kaya tuzu) klorür halinde, bazen nitrat halinde (şili güherçilesi) veya deniz bitkilerinde organik asitlerle birleşmiş halde çok yaygın olarak bulunan alkali maden.

— Biyokim. Bk. ANSİKL.

— Eczc. Bk. ANSİKL.

— Meteorol. Sodyum bulutu, çok yükseklerdeki rüzgârları, belli bir yükseltide bir füze tarafından yayılan sodyum kütlesinden yararlanarak ölçme metodu; yayılan sodyum kütlesi flüorışıl hale gelir; bunların yer tarafından izlenen evrimi, atmosferin en yüksek bölgelerindeki rüzgârlann veya iyonosfer rüzgârlarının evriminin incelenmesini sağlar. (Bu usulle ancak alacakaranlıkta ölçüler yapılabilir. İyonosfer rüzgârlarının ölçülmesi için 1964’te ortaya a-tılan yeni bir usul, ölçümlerin, «Centaure» füzeleri tarafından püskürtülen trimetil a-lüminyum yardımıyle, gece yapılmasını sağlamıştır

Kim. Sodyum (esk. natriyum), atom numarası 11, atom ağırlığı Na=23,0 olan kimyasal elementtir. Alkali madenler grubunda, lityum ile potasyum arasında yer alır. 1807’de, sodyum hidroksidin e-lektrolizi sayesinde Davy tarafından keşfedildi. Dövülgen ve yumuşak bir madendir; kırık yüzeyleri yeni olduğu zaman parlak beyaz renktedir, fakat havada hızla oksitlenerek donuklaşır. 0,97 yoğunluğundadır, 98° C’ta erir, 880° C’ta kaynar. Hava etkisinden korumak için vazelin yağı veya gazyağı içinde saklanır.

Çok kolay yükseltgendiğinden ametallerin birçoğuyle, özellikle hidrojenle, halojenlerle, kükürtle birleşir. Güçlü bir indirgendir: soğukta, hidrojen ve sodyum hidroksit vererek suyu ve birçok oksijenli ve ha-lojenli bileşiği ayrıştırır. İçinde belirli birçok bileşiğin bulunabildiği bir malgama vererek civa içinde çözünür.

Ergimiş sodyum klorürün veya sodyum hidroksidin elektrolizinden veya sodyum karbonatın kömürle indirgenmesinden elde edilir. Sodyum, indirgen olarak kullanılır; meselâ silisyum ve borun hazırlanmasını sağlar ve organik kimyada birçok uygulaması vardır. Ayrıca sodyum peroksidin (oksilit) üretiminde de kullanılır. Malgaması hidrojenleyici olarak işe yarar.

• Sodyum bileşikleri. Sodyum, oksijenle birleşerek NasO protoksid’ini ve Na202 peroksid’ini verir. Sodyum protoksit, su ile birleşerek sodyum hidroksit veya sud kostik NaOH veren bazik bir oksittir. Sodyum peroksit oksijen vererek su etkisiyle ayrışır (bk. OKSİLİT) ve asitlerle oksijenli su (hidrojen peroksit) verir.

Sodyum hidroksit veya sud kostik NaOH, 320° C’ta eriyen beyaz bir katıdır; akkor derecede uçucudur, suda ısı yayarak çözünür ve nem kaparak bozunur. Potasyum hidroksitle aynı özellikleri gösteren fakat ondan daha az yakıcı olan güçlü bir bazdır. Sodyum klorür çözeltisinin elektroliziyle, elde edilen maddelerin birbirine etki etmesinden sakınarak, klor ile birlikte hazırlanır. Kirecin sodyum karbonata etkimesiyle de elde edilebilir.

Sodyum hidroksit sert sabunların üretiminde kullanılır.

Sodyum karbonat NaîCOs ticarî çamaşır sodasıdır. Eskiden sodyum karbonatlar arasında varek küllerinden çıkarılan tabiî karbonatlar ile sunî karbonatlar ayırt ediliyor ve sunî sodyum karbonat Leblanc usulüyle elde ediliyordu: deniz tuzuna sülfürik asit etki ettiriliyor ve elde edilen sülfat, kömür ve kalsiyum karbonatla ayrıştırılıyordu.

Günümüzde kullanılan Solvey usulünde, derişik sodyum klorür çözeltisi amonyum hidrojen karbonatla (veya bileşenleri olan karbon dioksit ve amonyakla) birleşerek erimiş amonyum klorür ve çözünürlüğü az olan sodyum bikarbonat verir; dibe çö-kelen sodyum bikarbonat kavrularak nö-tür karbonat haline dönüşür. Bu tepkimeler formülle şöyle gösterilebilir:

NaCl + COa + HaO = NH3 -> NaHCOs +NH4C1;

2NaHC03-»Na2C03 + H2O + CO2.

Amonyum klorürü kireçle işleyerek amonyağı toplamak mümkündür. Kireç, işlem için karbon dioksit gerektiği zaman, ki-reçtaşının kavrulmasıyle elde edilebilir.

Sodyum karbonat 10 mol su alarak, havada çiçeklenen klinorombik prizmalar halinde billûrlaşır. Ayrışmadan erir. Sudaki çözeltisi güçlü bir alkali tepkime verir. Ayrıca sodyum karbonat, sanayide daha pahalı olan sodyum hidroksidin yerini almıştır. Camcılıkta ve birçok sodyum bileşiğinin üretiminde, çamaşırcılıkta, boyacılıkta, suların hazırlanmasında kullanılır. Sodyum hidrojen karbonat veya bikarbo-nat’a. NaHCCh «Vichy tuzu» da denir ve karbon dioksidin nötür sodyum karbonata etkimesiyle hazırlanır. Ortorombik prizmalar halinde billûrlaşır, soğuk suda az çözünür. Isıtılınca nötür sodyum karbonat ile karbon diokside ayrışır. Tıpta ve Seltz suyunun hazırlanmasında kullanılır.

Sodyum klorür NaCl deniz tuz*u veya kaya tuzudur. Susuz olarak, 801° C’ta eriyen renksiz küpler halinde billûrlaşır. Sodyum bileşiklerinin büyük bir kısmının hazırlanmasında kullanılır.

Sodyum hipoklorit NaClO Javel* suyunun etkin maddesidir (bk. klor).

Nötür sodyum sülfür NazS ve asit sodyum sülfür Na HS, kükürtlü hidrojenin sodyum hidrokside etkimesiyle meydana gelir. Kükürtle ısıtılınca, sunî kükürt banyolarının hazırlanmasında kullanılan polisülfürleri verir.

Sodyum sülfat’a. Na2S04, bazı inorganik kaynaklarda rastlanır. Tuzlu bataklıkların billûrlaşmış kısımlarından çıkarılır. Sunî o-larak, sülfürik asidin sodyum klorüre etkimesiyle de hazırlanır; tepkimede hidrok-lorik asit de oluşur. 10 mol su alarak renksiz ve hacimli klinorombik prizmalar halinde (Glauber tuzu) billûrlaşır ve havada çiçeklenir. Ayrışmadan erir. Pencere camlarının hazırlanmasında kullanılır; tıpta müshil olarak da kullanılır. Ayrıca, sodyum hidrojen sülfat veya sodyum bi-sülfat da Na HSO4 vardır; kavrularak sodyum pirosülfat Na2 S2O7 haline dönüşür. İki Sodyum sülfit vardır: nötür, Na2 SO* tuzuyle asit Na HSO3 tuzu; daha çok sodyum bisülfit denen bu asit tuz kolayca su kaybederek sodyum pirosülfit Na7S20s veya «metabisülfit» verir. Sülfüröz asit gibi, bu bileşikler de indirgen ve renk gidericidir.

Sodyum hiposülfit veya tiyosülfat Na2S203. Bk. HİPOSÜLFİT.

Sodyum nitrat Na NO3, şili güherçile*sini meydana getirir. Susuz romboedr’ler halinde billûrlaşır, fakat nemli havada su çekerek bozulur. Isıtılınca, önce oksijen ve nitrit, sonra azot, oksijen ve sodyum oksit halinde ayrışır. Gübre olarak kullanılır; ayrıca nitrik asit ve diğer nitratlar ile nitritlerin hazırlanmasında da işe yarar.

Sodyum nitrit NaNOa, sodyum nitrattan hazırlanır ve 217°C’ta eriyen renksiz bir katıdır. Diazo boyarmaddelerinin hazırlanmasında kullanılır.
Boratlar arasında, en önemlisi boraks*-tır NasB^Cb.

• Sodyum tuzlarının özellikleri. Hemen hemen hepsi suda çözünür; az çözünenler arasında, ancak periyodat ile piroantimon-yat sayılabilir. Hepsi Bunsen bekinin a-levini sarıya boyar.

— Biyokim. Sodyum, hücrelerde ve dokulardaki su metabolizmasında ve organik sıvıların asit-baz dengesinin sağlanmasında önemli bir rol oynar. Dokulardakine yakın bir derişiklikte, böbrekler tarafından organizmadan atılır. Potasyum iyonlarıyle sodyum iyonları arasında bir denge vardır ve bu denge sayesinde potasyum sodyumu etkisiz hale getirir ve sodyumun dışarı atılmasına yol açar: bu sidik söktürü-cü etkiden, birçok hastalığın tedavisinde veya bazı ilâç tedavileri sırasında yararlanılır.

— Eczc. Tedavide birçok sodyum tuzu kullanılır.

Zayıf asitlerin sodyum tuzları (bikarbonat, karbonat, borat) alkalidir ve alkali oldukları oranda kullanılır, öbür sodyum tuzlarının tıpta kullanılma özellikleri asit köklerine bağlıdır. (L)

SODYUMLU sıf. (sodyum’dan sodyum-lu). Bileşiminde sodyum bulunan. || Sodyumlu kireç, bir sodyum hidroksit çözeltisinde sönmüş kireç.

Yorum yazın