Petrokimya Ürünleri

Petrokimya Ürünleri Nelerdir

Hammadde olarak petrol ve doğal gazlardan elde edilmiş ürünleri kullanan kimya sanayisi dalı.

Petrokimya Tarihçesi

Petrol gazından is siyahı (carbon black) üretimi A.B.D’nde 1875’e doğru başladığı halde, petrokimyanın aynı ülkede J920’ye doğru doğduğu kabul edilebilir. Karbon kimyasının çok önemli gelişme dönemi olan (özellikle Almanya’da) 1920’den 1940’a kadar, petrokimya özellikle is siyahı ve glikol üretimiyle yetindi (otomobilin gelişmesine bağlı üretim). Daha sonra, İkinci Dünya savaşının doğurduğu gereksinimler, sentetik kauçuk (yapay kauçuk),patlayıcı ve çözücü üretiminin savaş gücü için büyük önem taşımasından ötürü, petrokimya kökenli üretim altı kat arttı. Öncü üretim evresinden (ürünlerin pek çoğu için zaten gerçekleşmiş durumdaydı), büyük üretim evresine geçiş için gereken süreleri en düşük düzeye indirmek amacıyla A.B.D’nde bir dizi fabrikanın yapımına ve işletilmesine geçildi. İlk petrokimya fabrikaları Kanada ve İngiltere’de bu dönemde ortaya çıktı. Bu savaştan sonra A.B.D’nde daha normal iktisadi koşullara dönüş, bazı bileşiklerin (özellikle de sentetik kauçuklar) üretiminde ani bir düşüşle kendini gösterirken, etilen ve propilen türevlerinin üretiminde gelişmeler oldu. Avrupa’da, her ülke, karbon kimyası ve petrokimyamn birbiriyle ilgili bölümlerini değerlendirmeye çalışarak bir fabrika yapım planı hazırladı. 1950 yılı, A.B.D’nde petrokimyanın hızlı bir gelişme başlangıcını vurguladığı gibi, Batı Avrupa ve S.S.C.B’nde petrokimyamn ilk gerçek atılanlarına da denk düşer. Bununla birlikte, en şaşırtıcı adlımlar japonya’dakilerdir: Bu ülkede ilk petrokimya fabrikası 1956’da kuruldu ve on yıl sonra, üretim Fransa ile İngiltere’dekini aşıp Federal Almanya’nınkine erişti. Petrokimyamn bu son gelişmeleri (1963’te A.B.D’nde petrokimya, temel organik madde üretiminin % 95’ini ve ülkenin amonyak üretiminin %90’ını gerçekleştirmişti) son derece iyi anlaşılmaktadır. Karbon kimyası,hammaddelerini, yüksek fırınları metalürji kokuyla beslemeye yönelik bir işlem olan taş-kömürünün koklaşmasından kaynaklanan gazlardan sağladığı için, doğrudan, demir metalürjisine bağımlıdır. Demir metalürjisinin gerçekleştirdiği ilerlemelerin etkisi, bir sürü madenin fişlenmesi için gereken kok miktarını azaltmak olduğundan, kok yatağı kökenli gaz üretimi en üst düzeye erişti; karbon kimyası sürekli artan isteği karşılayamadığından, aynı ürünleri bu kez petrolden kalkarak üreten fabrikalar kuruldu. Kullanılan yöntemlerin büyük esneklik (petrokimya karşı karşıya kaldığı üretim sorunlarının çoğunu kendi yararına olacak biçimde çözebilmiştir) bu genç sanayinin tam bir gelişme içindeki sanayi haline gelmesini sağladı. Bununla birlikte, ham petrol fiyatlarının ani artışı ve rezervlerin tükenme olasılığı, petrokimyanın gelişme sorununu ortaya çıkarmıştır. Gerçekten de, elde edilmesini sağladığı pek çok tükenmiş madde ülkelerin çoğu için vazgeçilmez hale gelmiştir ve bunlar, ancak, çok daha zor yöntemlerle, başka hammaddelerden (karbon kimyası) üretilebilmektedirler.

Petrokimya Ürünleri

ETİLEN. Petrokimyamn en önemli hammaddesi olan bu gaz, çok sayıda önemli ürünün üretimine yarar . Vi-nil klorür ve asetaldehit gibi kimi sentetik maddenin hazırlanmasında asetilenin yerine kullanılmaya çalışılmaktadır. Etilen, % 10 oranında bulunduğu arıtma gazından elde edilir. Bununla birlikte, bu üretim yeterli değildir ve kimi hidrokarbonların krakingi yapılmaktadır. Buharlı kraking, etilenin dışında, propilen, bütadien gibi değişik olefinlerin elde edilmesini sağlar. Etilenin başlıca türevleri arasında polietilen, stiren, polistiren, etilen oksit, vb. sayılabilir (Bkz. ETİLEN). PROPİLEN. Bu gaz, hidrokarbonların etilenle aynı anda parçalanmasından elde edilir (propilenin bir bölümü etilene dönüşür). Propilenin en önemli türevleri şunlardır: Özellikle, besin ve ecza sanayilerinde çözücü olarak kullanılan izopropanol; birçok sanayide çok kullanılan yağlı maddeler ve selüloz türevlerinin çözücüsü olan, izopropanolden elde edilen aseton.Propilen, ayrıca, önemli bir bireşim aracıdır. Hidrosiyanür asidi etkisiyle aseton hidrosiyanür, sonra da metil metakrilat elde edilir; bunun polimerleşmesi, iyi tanınan optik özelliklere sahip pleksiglası verir. Propilen, çok kullanılan kimi deterjanların (“alkil-benzen-sülfonat” tipi), sentetik gliserinin (boyacılıkta kullanılan gliserof-talik reçineler bundan kalkılarak elde edilir), “krilor” ya da “orlon” gibi liflerin elde edilmesini sağlayan akrilonitrilin ve sentetik kauçukların üretiminde kullanılır. Propilenin polimerleşmesinden elde edilen polipropilen, polietilenden daha hafif ve daha dayanıklıdır.

BÜTİLEN. Dört atom içeren öteki hidrokarbonlar gibi bütilen de, arıtma gazı, doğal gaz ve petrolün kraking ürünlerinden çıkarılır, ikincil bütanol, normal bütilenin sulandırılmasıyla elde edilir; reçine çözücüsü ve boya arıtıcısı olarak kullanılır. Bütilenden hidrojen çıkarılması, bunun en önemli türevini, yaıîi bütadieni verir. Bütadien üretiminin en büyük bölümü sentetik kauçukların üretimine ayrılmıştır. En çok kullanılanı, bütadien ve stirenin kopolimeri olan S.B.R’dir (stiren-bütadien- rubber). Bunu, bütadien ve akrilonitril kopolimeri olan nitrilli kauçuklar ve bütadienin polimerleşme-sinden elde edilen polibütadien izler;, bu sonuncusunun özellikleri doğal ka-uçuğunkilere benzemektedir. ABS reçinelerinin (akrilonitril, bütadien ve stiren kopolimerleri) üretiminde de bütadien kullanılır. Bütadienden elde edilebilen (diklorobütan ve adiponit-ril) heksa ametilendiamin, naylon 6-6 üretiminde bir ara maddedir. İzobütilen, izoprenle kopolimerleşerek, gaz geçirmeyen, eskimeye dirençli ve araba lastiklerinin üretiminde kullanılan bütil kauçuğu verir. Plastik madde olarak kullanılan poli-izobütilenler, sentetik deterjanların hazırlanmasına yararlar. Polibütilenler, plastik madde olarak, metiletilketon ise çözücü ve organik bireşimlerin aracı olarak kullanılır.

METAN. Metan, her şeyden önce, doğal gazlardan elde edilir (kok gazının ve arıtma gazlarının önemli bir metan miktarı içermelerine karşm). Metan şımlarm elde edilmesini sağlar;

– hava ya da oksijenli ortamda gerek metanın yükseltgenmesi, gerekse kra-kingi (yüksek sıcaklıkta ya da elektrik arkında) yoluyla asetilen;

– sentetik akrilonitril reçineleri ve metakrilaHarın üretiminde kullanılan hidrosiyanür asidi;

– flüorlu bileşiklerin oluşması aracılığıyla soğutucu öğeler ve çözücüler veren metanm klorlu türevleri. Örnek olarak, metil klorür, kloroform, karbon tetraklorür, teflonlar ve freonlar sayılabilir;
– metan üstüne su buharı etkisiyle hazırlanan bireşim gazları: Bir hidrojen, oksijen ve karbon oksit karışımı (H2 + CO) oluşur. Bu gazlar, özellikle, gübre nitrat asidi ve benzerlerinin üretimindeki önemi bilinen amonyağın hazırlanmasına yararlar. Bireşim gazlarının olefinler üstüne etkisi sayesinde, molekülü başlangıç olefinin kinden bir fazla karbon atomuna sa hip olan aldehitler ya da alkoller el de edilir (okso bireşimi); bu yöntem plastikleştirici maddelerin üretimindi çok yararlanılan bir yöntemdir. Bireşim gazlan, başlıca türevi forma! dehit olan ve ondan başlayarak feno plast reçinelerin,aminoplastlarm,bo yarmaddelerin ve ecza ürünlerinin el de edildiği metanolün üretimine d< olanak tanırlar. AROMATİKLER. Geleneksel olaral taşkömüründen çıkanlan aromatik ler, kimya sanayisinin sürekli artan is teğini karşılamak için petrolden çıka rılmaya başlanmıştır. Benzen, tolüer ve fenol petrokimyada kullanılan bel-libaşlı aromatiklerdir. Tolüen, koku ve boya sanayisinde kullanılır; bunun patlayıcı özellikleri (trinitrotolüen) günümüzde önemsenmediğinden, tolüe-ni çok daha önemli bir temel madde olarak benzene dönüştürmeye çalışılmış ve bunda başarılı olunmuştur. Ksilenlerden, plastikleştirici maddeler ve gliseroftalik reçinelere yol açan ftalik anhidrit (ortoksilen) ve poliyester lifler (tergal) ile reçinelere yol açan tereftalik asit (paraksilen) elde edilir. ÖBÜR ÜRÜNLER. “Teepol" gibi yapay deterjanlar alkilsülfat ve alkilsül-fonatlardan hazırlanır. Önceleri basım mürekkepleri için boyarmadde olarak kullanılan is siyahı günümüzde lastik sanayisinde (mekanik özellikleri geliştirmek için) kullanılır. Öte yandan, doğal gazların ve petrolün kükürtünün giderilmesiyle elde edilen kükürt, doğal kükürt sanayilerini zenginleştirmektedir: Sülfat asidi; gübre; vb.

Yorum yazın