Nitrik asit nedir – Nitrik asit nerelerde kullanılır

NİTRİK sıf. (fr. nitrique). N2 Os formülündeki anhidrit (azot pentoksit) ile HNO3 formülündeki asit için kullanılır.

— ANSİKL. Kim. • Nitrik anhidrit veya azot pentoksit Nt Os. Nitrik anhidrit, 30° C’ta eriyen ve bu sıcaklıktan itibaren a-zot dioksit ile oksijen vererek ayrışan beyaz bir katıdır. Bu yüzden korunması güçtür ve kuvvetli bir yükseltgen özelliği taşır: gerçekten de temas ettiği fosforu, alkali madenleri ve organik maddeleri yakar. Su ile bileşince nitrik aside dönüşür. Fosfor pentoksit yardımıyle nitrik asidin suyunu gidererek elde edilir.

• Nitrik asit HNO3. Piyasada iki tip nitrik asit vardır:

Birincisi, N2 O5, H2O veya HNOa formülüne tekabül eden monohidratlı veya dumanlı nitrik asittir. Saf haldeyken renksiz bir sıvı olan bu asit, azot dioksit buharları yüzünden çoğu zaman kırmızı san renkte görünür. Yoğunluğu 1,52’dir ve 51° B’lik bir asittir. Havada, anhidrit buharları yayarak tüter, bu buharlar da, atmosferdeki su buhanyle birleşerek yeniden nitrik asit verir. Bu yüzden «dumanlı» nitrik asit adını almıştır. — 41° C’ta renksiz billûrlar halinde katılaşır ve atmosfer basıncı altında 86° C’ta kaynar. Fakat, kaynama sırasında 2HNOa H2 O + 2NOa + 1/2 Oî tepkimesine göre ayrışır. Açığa çıkan suyun bir kısmı sıvının içinde kalarak asidi seyreltik hale getirir. Kaynama sıcaklığı da yavaş yavaş yükselir ve 123°C’ta sabitleşir.

0 zaman, kaynama halindeki sıvı damıtılarak, içinde yüzde 69 saf asit bulunan a-zeotrop bir karışım elde edilir. İkinci nitrik asit, yani âdi veya dört hidratlı asit, bu azeotrop karışımından başka bir şey değildir ve seyreltik bir çözeltinin damıtıl-masıyle de elde edilebilir. Bileşimi aşağı yukarı N2 Os+4 H2O formülüne tekabül ettiği için dört hidratlı asit diye adlandı-nlır. Havada duman yaymayan, 40° B’lik, renksiz bir sıvıdır.

Kimyasal özellikler. Nitrik asidin kimyasal özellikleri üç grupta toplanabilir: yükseltgen özellikleri; asit özellikleri; nitrolama özellikleri.

1. Yükseltgen özellikleri. Nitrik asidin, ne kadar derişik ve 11e kadar sıcak olursa o kadar kolaylıkla ayrıştığını gördük. Bu ayrışma sonucu, oksijen ve yine kolayca ayrışabilen azot dioksit verir, özellikle derişik asitte açıkça görülen yükseltgen özellikler böyle açıklanabilir. Az veya çok yüksek sıcaklıkta bütün indirgen ametalleri (hidrojen, iyot, kükürt, fosfor, karbon, v.b.) yükseltgeyerek oksijenli asitler (sülfürik asit, fosforik asit v.b.) ve az’H ne-

1 oksit buharları verir. Doğal haldek. uid-rojen etkisiyle soğukta amonyak haline dönüşür; asidin bir madene etkimesi sırasında hiç bir zaman hidrojen açığa çıkmaması bu yüzdendir. Aynı dönüşüm, platin katalizör eşliğinde sıcakta da sağlanabilir. Nitrik asit, indirgen bileşikleri de (kükürt dioksit, demir II sülfat, hidrojenli bileşikler) yükseltger. Nitrik asitle temas edince yanabilen (terebentin esansı gibi) veya ok-salik asit şeklinde kısmen yükseltgenen birçok organik madde için de aynı şey söylenebilir. Nitrik asidin aşındırıcı etkisi yük-seltgeme gücünden doğar.
2. Asit özellikleri, Nitrik asit, kuvvetli bir monoasittir. Maden oksitlerine ve bazlara etkiyerek nitratları meydana getirir. Uygun derişiklikte olduğu zaman, altın ve platin hariç bütün madenlere etki eder. Çok seyreltik asit ise ancak kolay yükseltgenen madenlere, meselâ, çinkoya etkir. Tabiî hidrojen nitrik asidi indirgediğinden, herhangi bir gaz açığa çıkmaksızın çinko nitrat ile amonyum nitrat meydana gelir. En etkin olanı âdi asittir: bakır, gümüş, civa gibi madenlere de etki eder: bu durumda tepkimede rol oynayan asidin yükseltgen özellikleridir; tepkime sonunda bir maden nitrat ve azotun çeşitli oksitleri, özellikle azot monoksit meydana gelir. Bakır üzerindeki etkisinden gravürcülükte faydalanılır; bu durumda asit, ofort adını alır. Dumanlı asit pek az madene etkir; bu aside batırılan demir, artık âdi asitten etkilenmez, yani pasif hale geçer. Bu pasiflik, demire bakır bir telle dokununca ortadan kalkar.

Nitrik asit alkollere etki ederek esterler verir; meselâ üç alkol grubuna sahip olan gliserinle bir trinitrat esteri meydana getirir; bu maddenin yaygın adı nitrogliserin*dir. Şiddetli bir patlayıcı olan bu sıvı, kolay tepkime vermeyen toz halindeki bir katı ile karıştırılırsa dinamit elde edilir. Selülozla birleşerek, dumansız barutların, selüloit’in, kolodyum’un ve bazı sunî elyafın yapımında kullanılan nitroselülozlar’ı verir.

3. Nitrolama özellikleri. Çok derişik nitrik asit, aromatik bileşiklere etkiyerek nitro türevleri verir. Meselâ benzenle nitroben-zen elde edilir: G Ho + HN03-»C6 H5 NO2 + H2O.

Yağ kıvamındaki nitrobenzen, acıbadem kokusunda olduğu için ucuz kokuların yapımında kullanılır. Bu nitro türevlerinin çoğu güçlü birer patlayıcıdır: top mermilerine ve bombalara doldurulan trinitroto-luen, yani tolit, trinitrofenol yani pikrik a-sit veya melinit gibi. Bu nitrolu türevlerin hidrojenlenmesiyle aromatik aminler, meselâ boyarmadde sanayiinin temel ürünü olan anilin Ce H5 NH2 elde edilir.

ANALİTİK ÖZELLİKLER. Oldukça derişik bir çözelti halindeki nitrik asit veya sülfürik asitle karıştırılmış nitratlar bakırla ısıtıldığı zaman, hava temasında, kırmızı a-zot peroksit buharları yayarlar. Asidin veya nitratların doz tayini için, sülfürik asit eşliğinde, demir II sülfatın etkisiyle açığa çıkan azot monoksidin hacmi ölçülür:

6 Fe SO4 + 4 H2 S04 + 2 Na NOa->3 Fe2 (SO*)3 + Na2 S04 + 2NO + 4Hs> O.

Yorum yazın