Nitratlar

NİTRATLAR. Nitratlar, asidin ya bir maden veya oksit, sülfür, karbonat şeklindeki bir maden bileşiğine etkimesinden elde edilir. Bu tuzların, hepsi suda çözünür ve ısı etkisiyle ayrışır; bu ayrışma sonunda madenin oksidi veya oksit de ayrışırsa madenin kendisi, ayrıca oksijen ve bir azot oksidi elde edilir. Bu yüzden nitratlar yükseltgendir. Bir potasyum nitrat olan güherçilenin eski kara barutta (güherçile, kükürt ve kömür karışımı) oynadığı rol budur. Yalnız alkali nitratlar ayrışmadan eriyebilir; orta şiddette kavrulunca, bir nitrit çökeltisi verirler.

tabiî HALİ. Tarıma elverişli topraklarda, kilo başına 0,5 gr’dan 5 gr’a kadar sodyum, potasyum ve kalsiyum nitrat bulunur. Bunların varlığı çok çeşitli sebeplere bağlanabilir. Fırtınalı havalarda, elektrik boşalmaları yüzünden azot ile oksijen birbinyle birleşebilir; ayrıca yağmur suyunda çoğu zaman bir miktar amonyum nitrat bulunur. Toprak, atmosferdeki azotu mikroorganizmalar, meselâ baklagillerde bulunan bakteriler yardımıyle de tutabilir (azo-tın f uta ır’.ı u>.

Bütün bunlardan başka, azotlu organik maddeler nitrit veya daha sonra nitrat haline geçer; bu, nitrik ve nitrat mayaları etkisiyle meydana gelen nitratlaşma’dır. (Bk. AZOT devri.) Bodrumların veya ahırların nemli duvarlarında meydana gelen güherçile çiçeklenmesinin sebebi de budur. Fakat, büyük kütleler halindeki tabiî sodyum nitrata Özellikle Şili’de rastlanır. Bununla birlikte, bu kaynak sanayi ihtiyacını karşılayamadığı için nitrik asit ve nitratların sentez yoluyle elde edilmesi gerekmiştir.
SINAİ ÜRETİM. Nitrik asidin VIII yüzyılda arap simyacısı Cebir tarafmdan keşfedildiği sanılır. Niteliği 1784’te Cavendish tarafmdan açıklanmış, bileşimi de Gay-Lus-sac tarafmdan saptanmıştır.

1. Şili nitratlarıyle üretim. Temizlenmiş tabiî nitrat, dökme demirden yapılmış silindirlerde ve 150° C’tı geçmeyen bir sıcaklıkta derişik sülfürik asitle işlenir:

Na NOs + H2 SO*->Na HSO* + H NO3. Açığa çıkan nitrik asit buharlan soğutulmuş sarmal bir boruda yoğunlaştırılır; kumtaşlarından yapılmış kaplardan geçerek, bir toplama kulesinde asidin kısmî ayrışmasıyle meydana gelen azot oksitleri püskürtülen su ile soğurulur.

Bu ayrışmayı sınırlandırmak için sıcaklığın düşürülmesi faydalıdır: bu yüzden bazen nitrik asidin kaynama noktasını düşüren ve damıtılmasını hızlandıran kısmî bir vakuma başvurulur (Valantiner usulü).

2. Dolaysız sentez. Azot dioksidin sentezi, oksijenle zenginleştirilmiş havanın, elektrik arkı sıcaklığına getirildikten sonra hızla soğutulması temeline dayanır:

N2 + O2 2 NO.

Meydana gelen yüzde 1-2 kadar azot dioksit, oksijen fazlasının etkisiyle soğuma sırasında NO2 dioksidi haline dönüşür. Elde edilen gaz karışımı da, aşağıda açıklanan metoda göre işlem görür. Çok büyük miktarda enerji harcandığı için ekonomik olmayan bu usul, yerini gitgide basamaklı senteze bırakmaktadır.

3. Basamaklı sentez. Bu metot 700° C’ta ve platin eşliğinde amonyağm yükseltgenmesi temeline dayanır:

5

2 NH3 + — O2 2NO + 3H2 O.

2

Bileşiminde yüzde 10 amonyak bulunan bir miktar hava platin telinden yapılmış ince bir örgüden geçirilir; platinin ısıtılmasıy-le başlayan tepkime sonradan kendi kendine devam eder. Azot monoksit soğutulunca azot dioksit haline geçer. Bundan sonra, temizlenen gaz karışımı bir seri yıkama kulesinden geçirilir ve püskürtülen su etkisiyle

3N02 + H2 O -> 2HNO3 + NO tepkimesi sağlanır; meydana gelen azot monoksit tekrar oksijenle birleşerek önceki tepkime tekrarlanır.

Azot dioksit, içinde bir alkali çözeltisi dolaşan yıkama kulelerinde de soğurulabilir. O zaman, billûrlaşarak ayrışabilen bir nitrat ve nitrik karışımı elde edilir.

Bu şekilde elde edilen asit seyrettiktir. Damıtma işlemiyle azeotrop karışım, yani â-di nitrik asit elde edilebilir. Dumanlı asit elde etmek için, suyu tutan sülfürik asit eşliğinde bir damıtmaya başvurmak gerekir. Bununla beraber, azot dioksidin basınç altında yükseltgenmesiyle doğrudan doğruya dumanlı asit üretmek de mümkündür. Nitrit asit, bakır üzerinde gravür işleri i-çin kullanılır. Fakat başlıca uygulama alanları, gübre olarak kullanılan nitratların ü-retimi, patlayıcı madde olarak kullanılan nitrik asit esterleri ile nitro türevleri yapımı ve boyarmadde sanayiidir.

— Eczc. Tıpta bazı nitratlar kullanılır: meselâ, potasyum nitrat günde 1-2 gr’lık dozlarda sidik söktürücü olarak; saf veya bazik bir çözelti halindeki kurşun nitrat, eritici losyonlar şeklinde, bazik bizmut* nitrat ve gümüş nitrat çeşitli amaçlarla kullanılır. Gümüş nitrat özellikle göz hastalıklarında antiseptik olarak (yüz ellide 1’-lik çözelti şeklinde yeni doğan bebeklerde göz yanmasına karşı), çözelti halinde veya erimiş gümüş nitrat kalemleri şeklinde de yakıcı olarak kullanılır.

Bu tuzun, indirgenler tarafmdan kolayca ayrışarak siyah renkte madenî gümüş vermesi de mikrofotografçılıkta ve bakteriyolojide bazı mikroorganizmalarm boyanması için kullanılır. (L)

Yorum yazın