Kömür Nedir – Kömür Nasıl Oluşur

Kömür Nedir – Kömür Nasıl Oluşur
KÖMÜR, karbonca zengin, siyah, katı bir cisimdir. Yakıt olarak kullanılır. Kömürler eski jeolojik devirlerde yaşamış bitkilerin zamanımıza kadar gelmiş fosilleridir. Bu oluş hakkında iki farklı teori ileri sürülmüştür. Bunlardan birine” göre, bitkilerin selülozu küçük organizmaların etkisiyle değişmeye uğrayarak su ve gaz halinde ayrılmış, kalan odun kısmı (lignin) da fazla değişmeden içinden metan ve karbon dioksidin ayrılmasıyla taşkömür haline dönüşmüştür.

Kömür Nedir - Kömür Nasıl Oluşur
öbür teori ise kömürlerin “lignin”den değil selülozdan meydana geldiğini ileri sürer. Bu görüşü doğrulamak için selüloz su ile baskı altında 300-400° ısıtılmış ve kömüre benzer bir cisim elde edilmiştir.
Bugün için her iki görüşün de birbirinden ayrı olmadığı ve her ikisinin de doğru olduğu, yanikömürün hem selüloz ve hem de odundan meydana geldiği ileri sürülebilir.
Eski devirlerde yaşamış ormanlar toprak kayması, kıtaların denizlere, ya da denizlerin kıtalara dönüşmesi gibi tektonik hareketlerle büyük toprak yığınları altında kalmışlar ve havasız ortamda sıcaklık ve baskı ile kömürleşmişlerdir. Bitkilerden başka ölmüş hayvan artıklarından da kömürler meydana gelmiştir. Bunları bitkilerden doğanlardan ayırmak için sapröpil ya da sapropelit adı verilir. Bunlar daha çok sularda yaşayan küçük hayvanların su dibindeki çamurlara gömülüp diğer kömürlerde olduğu gibi havasız ortamda ısı ve baskı ile kömürleşmesi sonucunda meydana gelmiştir.
Kömür, endüstrinin, dolayısıyla uygarlığın ilerlemesinde önemli etkiler yapmıştır.
XIX. yüzyılda dünyada adam başına 1/3 çuval kömür düşerken 1. Dünya Savaşı sırasında bu miktar adam başına 800 kg. ya yükselmiştir.
Son yıllarda dünyadaki petrol darlığı, petrol türevlerinin pahalanması üzerine, yeniden kömüre dönüş başlamış, birçok ülkeler kömür yataklarından daha geniş ölçüde yararlanma yoluna gitmiştir. Petrol bunalımının başladığı 1973 yılında bütün dünyada 2 milyar ton kömür elde edilmişken bu sayı 1980’de 3,5 milyar tona çıkmıştır. Son beş yıl içinde kömür üretimini A.B.D. 80 milyon, Çin 62 milyon, S.S.C.B. 55 milyon, Güney Afrika 23 milyon ton artırmıştır.
Başlıca ülkelerin yıllık maden kömürü üretimleri ortalama şöyledir.
A.B.D. 570.000.000 milyon, S.S.C.B. 500 milyon, Polonya 170 milyon, Ingiltere 130 milyon, Batı Almanya 100 milyon, Hindistan 97 milyon, Güney Afrika 70 milyon, Avustralya 60 milyon ton. Türkiye’nin yıllık maden kömürü üretimi 13 milyon ton kadardır.

Kömür Çeşitleri

Kömürler tabii ve suni olmak üzere ikiye ayrılır:
Tabii Kömürler. — Antrasit, taşkömürü, esmer kömür, ya da linyit ve turb’dur.
Suni Kömürler. — Kok, sömikok, briket ve odun kömürüdür.
Tabii kömürler endüstride yanma özelliklerine göre de 4 gruba ayrılır: 1 — Yağsız kömürler, 2 — Yağlı kömürler, 3 — Gaz alev kömürleri, 4 — Gaz kömürleri.
Antrasit. — Tabii kömürler içinde karbon yüzdesi en fazla olanı ve en eski devirlerde meydana gelenleridir. Karbon oranı % 90 – 95, kalorisi 8.500 Kcal.’dir. Kısa alevli ve yağsız kömürlerdendir. Gaz ve kok elde etmeye elverişli değildir, is vermeden yandığı için kurum yapmaz. Amerika’da ucuz olduğu için kaloriferlerde de yakıt olarak kullanılır. Bu yüzden New York şehrinin havası kurumsuzdur. Endüstride çok kıymetli bir yakıttır.
Taşkömür (Maden kömürü). — içindeki karbon oranı % 75 – 90 ve kalorisi 7.500 Kcal.’dir. Endüstride çok kullanılan önemli bir yakıttır. Isıtma, kok ve gaz elde etmede kullanılır.
Esmer Kömürler (Linyitler). — içindeki karbon oranı % 60-70 ve kalorisi 6.000 Kcal. civarındadır. Taşkömürlerinden daha sonraki jeolojik devirlerde yaşamış bitki fosilleridir. Dünyanın birçok bölgelerinde bol miktarda bulunur. Bu devir kömürlerine genel olarak tam siyah olmayan renklerinden dolayı esmer kömür denilmiştir. Fakat tam siyah olanları da vardır. Bu kömürler içinde odun yapısını bozmamış olanlarına linyit denir. Memleketimizin birçok bölgelerinde linyit ocakları vardır, özellikle Kütahya da çok miktarda olan linyiti değerlendirmek için bir elektrik santralı kurulmuştur. Bu santral linyit ile çalışarak bütün civarındaki bölgelere elektrik akımı sağlar. Linyitin kalorisi bazan 2.000 Kcal.’ye kadar düşebilir.
Bir de bu sınıf kömürler içinde sayılan ve sarımsı beyaz renkte balmumu gibi yumuşak bir kömür vardır ki buna piroplssit denir. Bu kömür ısıtıldığı zaman erir ve sonra da isli bir alevle yanar.
Turblar. — Yakın zamanlardaki bitkilerin fosilleridir. Tam kömürleşme olmamıştır, ya da başka bir deyişle kömürleşmenin ilk devresinde olan yakıtlardır, içindeki karbon yüzdesi % 55’tir. Kalorisi 4.000-5.000
Kcal.ye çıkabilir.
Suni Kömürler. — Bu kömürler tabii kömürlerden çeşitli işlemlerle elde edilebilirler. En önemli İşlem damıtma işlemidir. Kömürlerin damıtılması ile gaz, kok, katran elde edilir. Damıtma işlemiyle ya şehir gazı (havagazı), ya da demir ve benzeri endüstrilerinde kullanılacak kok kömürü elde edilir.
Kömürler ocaklardan elde edilir. Bu ocaklar toprak katları içinde çeşitli yönlere doğru açılmış tünellerdir. Bu ocaklarda çeşitli araçlarla kazılarak çıkarılan kömürler raylar üzerinde hareket eden vagonlarla ocağın başına getirilir ve oradan da asansörlerle yeryüzüne çıkarılır. Kömür ve diğer maden ocakları köstebek yuvalarına benzer. Toprak içinde her yöne doğru kazılan birçok tünellerle derinliklere inilir ve cevherin tamamının çıkarılmasına çalışılır. Tünellerde biriken gazlar bazan patlamalara sebep olur (Bk. Grizu).
Kömürler ocaktan çıktığı zaman taş ve toprakla karışık olabilir. Bunlara tuvenan (tout-venant) kömürü denir. Tuvenan kömürü yıkama ve eleme işlerinden sonra piyasaya çıkarılır. Toz halinde olanlar da toz olarak satılır.

Kömürün Çıkarılması ve Damıtımı

Kömürlerin damıtma İşlemi kamaralı fırınlarda yapılır. 4 m. yükseklik, 045X12 m. çapında iki, ya da daha fazla kamaralar bir ünite meydana getirir ve aynı ısıtma kaynağından faydalanılarak çalışılır. Bu kamaralara yukarıdan doldurulan kömürler, aşağı doğru inerken, ısıtılan ortamda gazlarını verir ve kamaranın alt ucunda su buharı ile söndürüldükten sonra her 4 saatte bir raylar üzerinde hareket eden arabalara alınırlar.
Bu fırınlardaki ısıtma jeneratör gazı ile yapılır. Fabrikalar gerektiği zaman kendi elde ettikleri gazları da yakabilirler. Kamara sıcaklıkları 1.000 – 1.200° arasındadır. Çıkarılan gaz temizlenir. Kamaraların altından alınan kok kömürüdür. Evlerde yakıt olarak kullanıldığı gibi demir çelik endüstrisinde ve metal endüstrilerinde kullanılır. Kok, ya da gaz elde edilmesi sırasında iyi bir azot gübresi olan amonyum sülfat ile içinden çeşitli ürünler ve katran elde edilir (Bk. Katran). Suni kömürlerden olan briket, kömür tozu ile zift ve katran gibi yanıcı artıkların karıştırılarak baskı altında kalıplanması ile yapılır, kömür tozlarının daha kolay ve verimli olarak yanmasını sağlar.
Odun Kömürü Odun kömürü bugün de yakıt olarak kullanılmaktadır. Ayrıca odunun damıtma ürünleri kıymetli olduğundan bu İşlemden kalan kömür de kıymetlendirilmek için kullanılır. Odun kömürü külü az ve kükürtsüz olduğu ve kolay yandığı için kullanılır. Odun kömürü torluklarda yapılır. Torluklar, uygun şekilde sıralanmış odun yığınlarının üzerlerinin çalı ve toprakla örtülmesiyle meydana gelir. Orta kısmında bırakılan yakma kanalından yığına ateş verilir. Bu yanma içten yanmadır ve hiçbir zaman alev görünmemelidir. 8 – 20 gün süren bu İşlem sonucu torlukların tamamen toprakla örtülmesi, ya da su dökülmesi ile ateş söndürülür ve kısmen yanmış, kısmen de kömürleşmiş yığından kömür elde edilir.

Kömür Çarpması
Kömürler yanma sırasında karbon dioksit meydana getirir. Fakat bu sırada gelen hava gerektiği kadar olmayıp yanmaya yetmezse o zaman karbon monokslt meydana gelir ki bu gaz kuvvetli zehirdir. Kokusu olmadığı
için insan tehlikenin farkına varmadan soluyabilir. Kömür çarpmaları çok defa kömürler iyice yanmadan ateşin kapalı yerlere alınmasından ileri gelir. Pencereleri kapalı, muhafazalı meskenlerde kömür çarpması daha kolay olur.
Kömür çarpmasına uğrayan insan vücudunda büyük bir halsizlik, derin bir uykuya doğru gider. Bu uyku ölümle sonuçlanır.
Kömür çarpmasında ölümün sebebi nefes alıp vermeyle akciğere giren zehirli karbon monoksit gazının kanın alyuvarlarındaki “hemoglobin” cevheriyle birleşmesi bu suretle kanın oksijen almasına engel olarak İnsanı boğup öldürmesidir.
Tedavi. — Kömür çarpmasına uğrayan kimseyi hemen kapı ve pencereleri açarak bol ve temiz havaya kavuşturmalıdır. En iyisi hastayı açık havaya çıkarmaktır. Eğer solunum durmuşsa derhal suni teneffüs yapmaya başlamalıdır (Bk. Suni Solunum). Hasta nefes alıyorsa kolonya, limon, sirke, eter koklatmak, kolonyalı, ya da sirkeli suları yüzüne, göğsüne vermek, ya da bu sularla ıslatılmış bezlerle kollarına, bacaklarına, göğsüne friksiyon yapmak çok iyi gelir.

Yorum yazın