Yay Nedir Nerelerde Kullanılır

Yay Nedir Nerelerde Kullanılır

Yay, bir kuvvetin etkisiyle biçim değişikliğine uğrayan ve kuvvet kalktığında tekrar ilk durumuna dönebilen madenden yapılmış bir makine parçasıdır. Bir bisiklet selesinin altına bakılırsa burada bir ya da birkaç yay görülür. Bunlar, kalın maden telden yapılmış sarmal yaylardır. Yay, selenin altına, onu tutacak biçimde yerleştirilmiştir. Üzerine oturulduğunda sele aşağıya iner ve yayın boyu kısalır. Seleden kalkıldığında ise yay tekrar seleyi yukarı iter. Bu itme, yay ilk boyunu kazanınca durur.
Bisikletle giderken yolda bir tümsek üzerinden geçildiğinde benzer bir durum ortaya çıkar. Bu kez tümsek, tekerlekleri ve bisikletin kadrosunu yukarı iter. Kadro sele altındaki yayın alt ucuna bağlıdır. Bu nedenle yay alt ucundan itilir ve boyca kısalır. Fakat yayın üst ucuna ve ona bağlı seleye doğrudan bir itme olmaz. Böylece bisikleti kullanan kişi yoldaki tümseğin yol açtığı sarsıntıyı.çok az duyar. Yay bu sarsıntının büyük bir bölümünü emmiştir. Bisiklet tümseği geçtikten sonra yay tekrar ilk uzunluğuna döner.
Bu örnek, yayların ne kadar kullanışlı olabileceğini göstermektedir. Yaylar birçok makine ve aygıtlarda kullanılmaktadır. Otomobil ve uçak gibi büyük taşıtlarda darbe ve çarpmaları yumuşatmak için gereklidir. Günlük yaşamda, yaylara geniş ölçüde rastlanabilir.
Bisiklet selesi altında bulunan yaylara sarmal yay denir. Burada maden sarmal biçiminde sarılmıştır. Bu tür yaylarda sarımlar arasında boşluklar vardır. Yayın uçlarından bastırılınca sarımlar birbirine daha çok yaklaşır. Dolayısıyla, yayın boyu kısalır. Buna yayı sıkıştırma işlemi denir. Sıkıştırmalı yaylardan başka genleşmeli yaylar da vardır. Bunlarda sarımlar arasında boşluk olmaz. Bu nedenle ancak iki ucu dışa doğru çekerek yayın boyu açılır. Buna yayı açma işlemi denir. Bazı binaların kapılarında genleşmeli bir yay bulunabilir. Yayın bir ucu kapının altına ya da üstüne bağlanmış, diğer ucu da duvarda, kapıya yakın bir yere tutturulmuştur. Kapı açılmak istendiğinde yayın boyu uzar. Kapı serbest bırakılırsa, uzamış yay eski durumuna dönmek üzere hareket eder ve kapıyı da çekerek kapatmış olur.
Bazı yaylar hem çekme, hem de itme kuvveti verebilirler. Her iki durumda da esnek bir kuvvet söz konusudur. Bu esnek kuvvet yayın boyca kısalma ya da uzama ölçüsüyle orantılıdır. Uzama büyüdükçe, yayın çekme kuvveti artar. Bu bağıntıya, onu ilk ortaya koyan bilim adamının adı verilmiş ve Hooke kanunu denmiştir.
Yaylar her zaman Hooke kanununa uymazlar. Belirli bir esnek sınırın ötesine kadar çekilen yay bir daha ilk durumuna dönemez ve bozulur.
Bir yay sıkıştırılır ya da açılırken, bir esnek enerji depo eder. Bu enerjiye iş yaptırılabilir;cisimleri iterek ya da çekerek onları harekete sokabilir. Yay, ilk durumuna dönmesi için serbest bırakıldı

Yorum yazın