İvme Nedir – İvme Nasıl Bulunur

İvme Nedir – İvme Nasıl Bulunur

Bir cismin hızı artıyorsa, ivme kazanıyor denir. Bir otomobilin saniyede 40 metre hızla gittiğini düşünelim. Hızı saniyede 50 metre olunca, saniyede 10 m. artmış demektir. Bu artış iki saniyede olmuşsa, otomobilin ivmesi, 5 metre/saniye karedir (ya da saniyede 5 metre/saniyedir).

Bir cisim, ancak bir kuvvetin etkisiyle hızlanır. Aksi halde durur veya hareketini ilk hızıyla sürdürür. Tüfeğin tetiğine basılınca mermi harekete geçer ve tüfek namlusunun ucuna kadar gider. Buradaki hızı en fazladır. Namludan çıktıktan sonra artık mermiye etkiyen bir kuvvet yoktur. Hava direnci mermiyi yavaşlatır, yerçekimi de aşağı doğru çeker. Hava direnci ve yerçekimi olmasaydı, mermi, düz bir yol boyunca ve hiç durmadan giderdi.

Bir roket moturu, havalandıktan sonra da çalışmaya devam eder. Motor çalıştığı sürece, roket de hızla gider. Yakıt depolama olanağı fazla olsaydı, roketin hızı, ışık hızına ulaşabilirdi.

Hava direnci olmasaydı, bir tüy ve bir top aynı hızla yere düşerlerdi. Bunları düşüren kuvvet yer-çekimidir. Yerçekiminin yol açtığı ivme, saniyede 9,8 metredir. Düşen bir cismin hızı, ilk saniye sonunda 9,8 metre, ikinci saniye sonunda ise 19,6 m. olur ve bu şekilde artarak gider. Bu ivmeye yerçekimi ivmesi adı verilir.

Bir cismin hızı bir yöne doğru azalırken, başka bir yöne doğru hızlanır duruma getirilebilir, örnek olarak, bir otomobil kuzeye doğru, saatte 50 kilometre hızla gidiyor olsun. Sonra bir dönemeçten aynı hızla geçip doğuya yönelsin. Bu durumda doğuya doğru hızı sıfırdan 50 km.’ye çıkmış, kuzeye doğru hızı ise 50 km.’den sıfıra inmiştir. Otomobil doğuya doğru hızlanmış, kuzeye doğru yavaşlamıştır.

Demek ki, hareket eden bir cisim doğrultu değiştirmek isterse bu değişimi yaptıracak bir kuvvete gerek duyulur.

Dairesel bir yörüngede sabit hızla hareket eden bir cisim, doğrultusunu sürekli olarak değiştirmektedir. Başka bir deyişle, dairenin merkezine doğru bir ivme kazanmaktadır.

Bu ivmeyi oluşturmak için bir kuvvet gereklidir. Bir ipin ucundaki bir cisim, ipin öbür ucundan tutarak hızla çevrilirse, bir kuvvetle dışarı doğru itildiği hissedilebilir. Aynı yörüngede kalması, merkeze doğru olan bir kuvvetle, ipi elimizle kuvvetlice tutarak, sağlanmaktadır. Ay da Dünya çevresinde dönerken, Dünyanın çekim kuvvetiyle, Dünya merkezine doğru bir kuvvetle çekilmekte ve böylece yörüngesinde kalmaktadır. Hızlanmanın etkilerini çok kere hissederiz. Bir asansör ilk harekete başlarken daha fazla ağırlık varmış gibi zorlanır. Harekete başladıktan sonra ise daha kolay yükselir. Savaş uçağı pilotları ve astronotlar, hızlanmanın yol açtığı çeşitli sorunlarla karşılaşırlar. Bir uçak küçük çaplı bir dairesel yörüngede uçarken, pilot birkaç saniye boyunca 4 ya da 5 değerde yerçekimi ivmesi hisseder. Kalbinin kanı pompalaması güçleşir. Gözlelarine yeteri kadar kan gelmediği için, birkaç saniye göremeyebilir. Yüksek ivmelerde bilincini de yitirebilir.
Bu sakıncaları gidermek için özel giysiler yapılmıştır. Yerçekimi ivmesini etkisizleştiren bu giysi kalbin çalışmasını kolaylaştırmaya yarar. Vücuda basınç yapar ve kanın yukarı kısımlara kolayca çıkmasını sağlar.

Astronotlar, fırlatma sırasında yatar şekilde dururlar; böylece kalbin kolay çalışmasına yardımcı olurlar.

Yorum yazın