Enerjinin Türleri – Enerjinin Çeşitleri

Enerjinin Türleri – Enerjinin Çeşitleri

Hareket eden bir nesne, çarptığı herhangi bir nesne üzerine kuvvet uygular. Onun kinetik enerjisi vardır. Kinetik sözcüğü Yunancada (“hareket eden” enerji) anlamındaki Kinetos sözcüğünden gelir.
Bir topu dümdüz havaya doğru fırlattığınız zaman enerji kolunuzdan topa gider. Top elinizden ayrılır ayrılmaz, bu enerji tümüyle kinetik enerjidir. Eğer hareket eden top bir cisme çarpacak olursa o cisme kuvvet uygular ve böylece bir iş yapar.
Top yükseldikçe, uçuşunun sonuna doğru daha yavaş hareket eder. Sonunda tümüyle durur. İyi bakın, düşmeye başlamadan önce, çok kısa bir süre için hareketsiz kaldığını göreceksiniz. Topun tüm kinetik enerjisi havada yükselirken tüketilmiştir.
Bir süre sonra top gittikçe hızlanarak düşmeye başlayacaktır. Ama hareketsiz olduğu zamanki duraklama anında tüm kinetik enerjisi bir başka enerji türüne “potansiyel enerji”ye dönüştü. Potansiyel “güce sahip olma” anlamına gelir. Potansiyel enerji, depolanmış ve etkin olmayan enerjidir. Gelecekte iş yapma yeteneğine sahiptir.

Top, konumundan dolayı düşecektir. Gittikçe hızlanarak düşerken potansiyel enerjisinin gittikçe daha fazlası kinetik enerjiye, yere çarpmadan hemen önce ise enerjisinin tümü yeniden kinetik enerjiye dönüşecektir. Saat sarkacını sallanırken seyrederseniz, enerjinin tekrar tekrar kinetik enerjiden potansiyel enerjiye, ondan da kinetik enerjiye dönüştüğünü görebilirsiniz.
Yaklaşık 60 sm. uzunluğundaki ip parçasının bir ucuna çay kaşığı gibi ufak bir metal parçası bağlayın. Ucunda kaşık asılı duran ipin serbest ucundan sarsmadan tutun ve öteki elinizle kaşığı bir tarafa doğru 30 sm. çekin. Elinizin ve ipin çekmesiyle kaşığı yükselterek ona potansiyel enerji verdiniz. Şimdi kaşığı serbest salınıma bırakın. Salınımın en altına vardığında daha uzağa düşemez. Bunun için artık potansiyel enerjisi yoktur. Ama şimdi hızlı hareket ediyor, demek ki kinetik enerjisi yavaş yavaş yeniden potansiyel olur. Sonra kaşık aşağı doğru salınım yaparken enerji bir kez daha kinetik olur. Enerji biçimindeki bu değişim kaşık salınım yapmayı sürdürdüğü sürece bir çok kez yinelenir.

Salıncağa binip vücudunuzun saat sarkacı gibi hareket etmesine izin vererek bu deneyi yapabilirsiniz. Birisi sizi iterek, sizde ve salıncakta enerji depolar. Siz yükselip alçaldıkça bu enerji
potansiyelden kinetiğe, yeniden potansiyele ve kinetiğe dönüşmeyi sürdürür. Ama sizi havada hareket ettirmek ve iplerdeki sürtünmeyi yenmek için gereken işi yapmakta enerji kullanıldığından salınım yavaş yavaş azalır.
Kendinizi “aşağı yukarı hareket ettirerek” yeniden yükselebilirsiniz: Yani salınım eğrinizin düzgün kısmında kendinizi hafifçe yukarı doğru kaldırıp ipleri çekerek salıncağa daha fazla enerji verirsiniz.

Saatler enerjilerini düzenli olarak kinetik ile potansiyel arasında değiştiren sarkaçların salınım sayısına göre tempolarını korurlar. Büyük babanızın eski model saatinin ağırlıkları kurulunca potansiyel enerji depolanır ve bu, dişliler takımından geçerek sarkaca gider.
Bugünlerde saatler elektrik enerjisiyle ya da metali bükülecek biçimde sarılmış olan ince, uzun spiral yaya depolanmış olan enerji ile çalıştırılmaktadır. Metal yavaş yavaş düzeldikçe saatin sarkacının salınım yapmasına yetecek kadar enerji verir.
İşte size potansiyel enerjiye nasıl iş yaptırıldığını gösteren bir deneme. Bahçede, birinci ya da ikinci kat pencerelerinden birinin altına rastlayacak yere 1,5 — 2 m. uzunluğunda tahtadan ve ortadan destekli bir kaldıraç yerleştirin. Tahtanın pencereye yakın tarafındaki ucuna da ağırca bir ağaç blok koyarak yere oturmasını sağlayın.
Şimdi bir bilardo topunu pencereden aşağı atarak tahta parçasının öteki ucuna hızla vurmaya çalışın. Tabii bunu yaparken de camı kırmamaya dikkat edin. Tahtanın tam ucuna iyi bir vuruş yapmak için, bu denemeyi birkaç kez yinelemeniz gerekebilir, ama en sonunda iyi bir vuruşla tahtanın öbür ucundaki blok tahtayı havaya fırlatabilirseniz bir iş yapmış ve ona enerji vermiş olursunuz.

Bir ucunda blok tahta bulunan kalasın ucuna topla vurduğunuz zaman blok tahta kalas aracılığıyla toptan enerji alınca havaya fırlayacaktır. Topu camdan dışarı attığınız zaman sahip olduğu potansiyel enerji, düşerken kinetik enerjiye dönüşür. Top tahtaya çarptığı zaman bu enerji blok tahtayı çabucak yukarı doğru itecek kuvvetin uygulanmasına neden olur.
Potansiyel ve kinetik enerjiyi aynen bu biçimde kullanan sirk akrobotlarını görmüşünüzdür. Genellikle iri ve ağır bir adam olan akrobat bir platform üzerinde durur ve tahteravalli gibi düzenlenmiş bir tahtanın bir ucuna atlar. Tahtaya bastığı zaman bastığı uç kuvvetlice aşağı doğru itilir ve öteki uçta duran daha hafif adam havaya hızla fırlar. Bazen bu hafif adam o kadar yükseğe fırlar ve kendini o kadar ustalıkla yönetir ki, yolda taklalar atabilir. Hatta iri adamın omuzlarına ayaklarının üstünde düşebilir.

Yorum yazın