Basit Elektrik Deneyleri

Basit Elektrik Deneyleri

Ampulleri aydınlatan ve evinizdeki aygıtları çalıştıran elektrik akımı ile asla deneme yapmayın. Bu elektrik akımından kötü bir şekilde yanabilir ya da çarpıtabilirsiniz. Bu kitapta gösterilen deneylerde evinizdeki elektriği kullanmayacaksınız. Onun yerine güvenli ve ucuz olan pili kullanacaksınız.
Her yıl binlerce genç bilim adamı elektriğin hâlâ bilinmeyen gizlerini araştırma görevini üstlenirler. Aynı zamanda elektrik üretmede yeni yollar bulmaya çalışırlar. Bu bilim adamlarının ve mühendislerin birçoğu çok gençken bu işe bu kitaptaki bazı deneyleri yaparak başlamışlardı. Elektrikle ilgili başka deneyler yapmayı ve bu harika, gizemli güç üstüne olabildiği kadar şey öğrenmeyi sürdürdüler.
Belki elektrik ve mıknatıs üstüne başka kitaplar da okumak istersiniz. Böylece başka birçok ilginç deneylere girişebilir, siz de elektrikli oyuncaklar yapabilirsiniz.

ELEKTRİK AKIMI DETEKTÖRÜ NASIL YAPILIR?

Kendi yaptığınız bir pil ile elektrik üretebilir, bir tel bobin ve mıknatıs ile elektrikli alan yapabilir ve daha birçok ilginç elektriksel deneye girişebilirsiniz. Ama, ilk önce deneylerinizde kullanmak için bir elektrik akımı detektörü yapmanız gerekecektir. Bu, çok küçük miktarlardaki elektrik akımının varlığını bile bulan ya da meydana çıkaran bir alettir.
Şunlara gereksinmemiz olacaktır :
1) Bir top yalıtılmış tel ya da iyi cins bir zil teli.
2) Birkaç santimetre yapışkan bant.
3) Yaklaşık 9 santimetre kare tahta parçası.
4) Küçük bir pusula.
5) İki raptiye
6) Bir tane pil.
Bu gereçleri semtinizdeki bir elektrikçiden ya da hırdavatçı dükkânından ucuz bir fiyatla alabilirsiniz.
1) Tel sargının iki ucundan yaklaşık 30 $m. açınız. Topun daha çok açılmasını önlemek için çevresine birkaç kat seloteyp sarınız.
2) 2 sm. çıplak bakır gözükecek biçimde telin her iki ucundan yalıtkanı kazıyınız.
3) Tel sargıyı dik bir biçimde tahta parçası üzerine yerleştirin ve resimdeki gibi yapışkan şeritle yerine yapıştırın.
4) Tahta parçasının bir kenarının yakınına iki raptiyeyi batırın. Raptiyeler birbirlerinden yaklaşık 5 sm. uzak olmalıdır. Henüz tahta parçasına iyice batırmayın.
5) Telin bir ucu raptiyenin dışında 25 sm. kalacak biçimde bir raptiyeyi tahtaya iyice batırın. Aynı işlemi öteki raptiyeyi kullanarak telin öbür ucuyla yapın.
6) Pusulanızı şekilde gösterildiği gibi bobinin içine yerleştirin. İğnenin şerbetçe dönebilmesi i- çin pusulanın düz düzeyde olduğundan emin olun. Şimdi elektrik akım detektörünüz kullanılmaya hazırdır.
Akım detektörünü denemek için :
7) Tellerden birini, pilin orta kutbuna vidayı gevşeterek birkaç kere doladıktan sonra vidayı sıkıştırın. Bunu yaparken telin oynamayacak şekilde sıkı sarılmasına özen gösterin.
8) Detektörün öteki telini alın ve pilin kenarına yakın yerdeki ikinci vida olan kenar kutuba değdirin. Pilden gelen elektrik detektörün bobininden geçerken pusulanın iğnesi birdenbire salınım yapacaktır.
Detektörünüz pilden gelen elektrik akımının varlığını meydana çıkarmıştır. Pusulanızın iğnesinin salınım yapması elektriğin orada olduğunu kanıtlar. F.ğer piliniz boşalmışsa yani ondan gelen bir akım yoksa pusulanın iğnesi hareket etmeyecektir.

BİR MIKNATIS VE BİR TEL BOBİNLE NASIL ELEKTRİK YAPILIR?
Yaklaşık 150 yıl önce Michael Faraday adında ünlü bir İngiliz bilim adamı mıknatıslar ve tel bobinlerin elektrik üretebildiğim keşfetti. Faraday elektrik akım detektörüne bir tel bobin bağladı. Sonra bobinin içine bir mıknatıs soktu. Mıknatıs bobinin içine girdikçe detektörden elektrik akımı geçtiğinin kanıtı olarak detektörün iğnesi hareket etti.
Bu ünlü deneyi yinelemek için şunlara gereksinmeniz olacaktır :
1) Akım detektörünüz.
2) Akım detektörünü yapmak için kullandığınıza benzer bir top daha zil teli.
3) Bir mıknatıs. Oyuncakçı dükkânından ya da hırdavatçı dükkânından bir oyuncak mıknatıs ya da herhangi bir başka mıknatıs işinizi görecektir. Düz ya da çubuk mıknatıs ya da at nalı denilen kıvrık çeşitten olabilir.

1) Tel bobinin her bir ucundan yaklaşık 60 sm. tel çözünüz. Uçlardan yalıtkanı kazıyınız

2) Bobini elinize alarak detektörden 60 sm. uzakta tutunuz. Eğer çubuk mıknatıs kullanıyorsanız, detektörü bobinin ortasına koyunuz. At nalı mıknatıs kullanıldığında şekilde görüldüğü gibi bobini mıknatısın iki ucu arasında tutunuz.

Bobinden mıknatıs uçları geçtiğinde akım detektörünün iğnesine bakınız. Hareket eden mıknatıs ile elektrik akımı üretildiğinde iğnenin nasıl hareket ettiğini gözleyiniz.
Mıknatısınız ne kadar güçlüyse o kadar çok elektrik üretebilirsiniz. Ancak küçük bir at nalı mıknatıs bile pusulanın iğnesini hareket ettirecek kadar elektrik üretebilir.

BİR TELGRAF SİSTEMİ NASIL KURULUR?
Samuel Morse telgrafı keşfettiğinde tüm dünya hayrete düşmüştü. Morse’un keşfinin nasıl çalıştığını tam olarak gösterecek olan iki aleti yapabilirsiniz.
Şunlara gereksinmeniz olacaktır :
1) Her biri 5 sm. eninde, 10 sm. boyunda ve 2 sm. kalınlığında iki tahta parçası.
2) 3,5 sm. eninde ve 5 sm. boyunda üçüncü bir tahta parçası.
3) Bir pil.
4) 5 sm. uzunluğunda üç tine çivi.
5) Teneke kutudan kesilmiş birkaç parça teneke şerit.
6) Yaklaşık 3 m. zil teli.
7) Beş tane parlak metal raptiye.
Yapılacak olan ilk alet Morse alfabesinin çizgi
ve noktalarını gönderen vericidir. Telgraf operatörleri buna “anahtar” derler. Anahtar elektriği başlatıp durduran şalter gibi hareket eder.
1) Bir teneke kutudan 1,5 sm. eninde ve 7,5 sm boyunda metal bir şerit kesiniz. Ufak bir çiviyle şekilde gösterildiği gibi tenekede iki küçük delik açınız. Büyük tahta parçalarından birinin ü- zerine teneke şeriti şekilde gösterildiği gibi koyunuz ve deliklerin her birine birer raptiye sokunuz. Raptiyeleri iyice batırmayınız. Raptiyelerin parlak ve temiz olmasına dikkat ediniz. Elektrik renkli ve boyalı raptiyelerden geçmeyeceğinden bu nokta önemlidir.
2) Şimdi 3 m. boyundaki zil teli parçasının iki ucundaki yalıtkanı kazıyınız. Telin bir ucundaki çıplak bakırı iki raptiyenin çevresine sarınız ve raptiyeleri tahtaya tamamiyle bastırınız. Tel teneke parçasına sıkıca bağlanmalıdır.
3) Teneke şeridi, ucu tahtadan 1,5 sm kalkacak şekilde yukarı doğru bükün. Teneke şeridin ucunu, bastırdığınız zaman raptiyeye değecek biçimde kırık olmasına dikkat ediniz.

4) 3 m. boyundaki başka bir zil teli parçasının uçlarındaki izolasyonu kazıyınız. Telin bir u- cundaki çıplak bakırı teneke şeritin altındaki raptiyenin çevresine sarınız. Şimdi raptiyeyi tahtaya tümüyle batırınız. Tel raptiyenin baş tarafından sıkıca tutulmalıdır. Teneke şeritin üstüne bastırdığınız zaman raptiyenin başına değmelidir. Bıraktığınızda kendiliğinden yukarı kalkmış olması gerekir.
5) Telgraf sisteminin ikinci parçası olan “telgraf ahizesi” geriye kalan iki tahta parçası ile yapılacaktır. Küçük parçayı büyük parçaya şekilde görüldüğü gibi tutturmak için çivilerinizden ikisini kullanınız. Büyük tahta parçasına “taban”, küçüğüne “raf” denir.
6) Üçüncü çiviyi tabana şekilde gösterildiği gibi rafın 5 sm. önüne çakınız. Çivinin tepesi raf düzeyinin 1,5 sm. altına ininceye kadar çakınız. Bu çivi bir elektro mıknatısın çekirdeği olacaktır.
7) Teli çivinin çevresinde otuz kez dolayarak sıkıca sarınız. Sargının düzgün ve sıkı aralıklı olmasına özen gösteriniz.

Şimdi elektriksel bağlamaları yapmaya hazırsınız. Elektriksel bağlama yapacağınız zaman tellerin birbirlerine bağlandıkları yerde izolasyon olmadığından emin olunuz. İzolasyon elektriğin geçmesine engel olur.
9) İlk önce anahtardan gelen tellerden birini pilin kenar kutbuna, sonra anahtardan gelen ikinci teli telgraf ahizesinin bobininin bir teline bağlayınız. Tellerin birbirlerine sıkıca sarıldığından emin olunuz. Son olarak telgraf ahizesinin bobininin öteki ucundaki teli pilin merkez kutbuna bağlayınız.
10) Anahtar üstündeki teneke şeriti aşağı doğru bastırdığınız zaman pilden gelen akımın devre boyunca akmasına izin vermiş olursunuz. Pilden gelen akım anahtardan, elektro mıknatıs bobininden akar ve sonra tekrar pile geri döner. Akım bobinden geçerken elektro mıknatısın çekirdeğini mıknatıslandırır. Mıknatıslanmış çekirdek teneke şeriti çeker. Teneke aniden aşağı doğru çekilince çivinin başına çarpar ve Samuel Morse’un ilk telgrafında kullandığı klik sesinin aynısı olan bir ses çıkar. Bu klikler telgraf şifresinin nokta ve çizgilerini oluşturur. Çizgiler için yavaşça ve noktalar için hızlıca tıkırdatarak Mor- se alfabesiyle sözcükleri sıralayabilirsiniz.
Tabii ki sizin yaptığınız aletler bugün telgraf bildirileri yollamakta kullanılanların tıpatıp aynısı değildir, ama size elektromanyetizmin tellerle sözcük yollamakta nasıl kullanıldığını gösterecektir.

Yorum yazın