Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı – TPAO

Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), kamu petrol sektörünü merkezî planlama ve eşgüdüm ilkeleri doğrultusunda örgütlemekle görevli, tüzel kişiliği olan, özerk ve sorumluluğu sermayesiyle sınırlı iktisadi devlet teşekkülü. İlgili olduğu bakanlık Başbakanlıktır.

TPAO hidrokarbon arama ve üretim birimi olarak, 1954’te çıkarılan Petrol Kanunu uyarınca kuruldu. Kuruluş yasası 1983’e değin dört kez değiştirildi. 1983’te çıkanlan yasa TPAO’yu yabancı sermaye yatırımlarını daha fazla özendirmekle görevlendirdi, yerli ve yabancı firmalarla ortaklık kurmasına olanak tamdı. Özendirici önlemlerin başında ülke içi petrol satış fiyatlarının uluslararası fiyatlar düzeyine yükseltilmesi,

1 Ocak 1980’den sonra bulunan sahalarda üretim yapan yerli ya da yabancı firmalara karada yaptıkları üretimden yüzde 35, denizde yaptıkları üretimden de yüzde 45 ihracat hakkı tanınması ve ihracat gelirlerinin yurtdışma transferine olanak verilmesi geliyordu. TPAO bundan sonra yabancı firmalarla, üretim paylaşımım temel alan ortak petrol arama anlaşmaları imzaladı. Esso Exploration Turkey, N. V. Turkse Shell ve Arco ile birlikte Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde; Salen Energy A. B. ile İskenderun Körfezinde, N. V. Turkse Shell ile Trakya’da ortak arama çalışmalarına girişti. Ayrıca gene yabancı petrol şirketleriyle ortaklık içinde Avustralya, Endonezya ve Pakistan’da petrol arama girişimlerini başlattı.

Türkiye’de toplam yerli üretim 1970 sonla-nndan başlayarak yılda yaklaşık 3 milyon ton düzeyinden 1984’te en düşük düzeye,

2,1 milyon tona düştü. TPAO’nun çabala-nyla bu eğilim 1985’ten sonra tersine döndü; 1990’da gene toplam 3 milyon ton üretim gerçekleşmesi bekleniyordu. Bu gelişme TPAO’nun toplam yerli üretim içindeki payının 1986’da yüzde 50’yi, 1987’den sonra yüzde 60’ı aşmasının ürünüydü. Jeofizik ve jeolojik etütlerin yüzde 90’ını gerçekleştiren TPAO’nun yıllık sondaj uzunluğu ve sondaj (kuyu) adedi bakımından payı 1990’da yüzde K9’a yaklaşmıştı.
1984’te 233 sayılı kanun hükmünde kararnameyle kamu iktisadi teşebbüslerinde yapılan düzenlemelerin ardından TPAO arama, sondaj ve üretim dallarında doğrudan, taşıma, rafinaj ve pazarlama dallarındaysa bağlı ortaklıkları aracılığıyla etkinlik gösteren bir kuruluşa dönüştürüldü. Kuruluşun bağlı ortaklıkları Boru Hatları ile Petrol Taşıma AŞ (BOTAŞ), Deniz İşletmeciliği ve Tankerciliği AŞ (DİTAŞ), Türkiye Petrol Rafinerileri AŞ (TÜPRAŞ) ve Petrol Ofisi AŞ’dir (POAŞ).

TPAO’nun Irak-Türkiye ham petrol boru hattını gerçekleştirmek üzere 1974’te kurduğu BOTAŞ’ın yılda toplam 82 milyon ton kapasiteli petrol taşıma borularının 71 milyon ton/yıl’hk bölümü 1987 sonunda Irak-Türkiye hattına, kalanı yerli rafinerilerle ilgili iç hatlara aitti. Toplam 2.092 km uzunluğundaki hatların 986 km’lik bölümünü Irak-Türkiye hattı oluşturuyordu. 1974’te kurulan DİTAŞ 1987’de gerçekleştirdiği toplam 19,6 milyon ton ham petrol taşımasının yüzde 94,7’sini Türk bayraklı, gerisini kiraladığı yabancı bayraklı sekiz tankerle yaptırmıştı. 1941’de kurulan PO-AŞ’ın Türkiye’deki toplam akaryakıt satışları içindeki payı yüzde 60 dolayındaydı. Aynca bak. Türkiye Petrol Rafinerileri AŞ.

Yorum yazın