Son fayda nedir

terimi, marjinal değer tahlillerinde William Stanley Jevons tarafından kullanılmıştır.
Jevons’un marjinal değer kavramını Hermann Go^^n’in 1854 de yayımlanmış olan eserinden aıoıgı ileri sürülmüştür. Jevons ise, teorisini ku-rarken Gönen’in aynı konu ile ilgili çalışmalarından habersiz olduğunu yazmıştır.
Gossen ‘in eseri çıktığı tarihte. Jevons Avus- tralyada madencilikle uğraşmaktaydı. Ve boş vakitlerinde, İktisadî konuları incelemekteydi.
Jevons’un Son Fayda tahlillerini teorik modeller üzerinde özetliyelim.
i) Avusturalya’nın On Dokuzuncu Yüzyıl ortalarındaki boş ve geniş topraklarında, tek başına bir maden arayıcısını göz önüne getirelim. Saatlerce kızgın güneş altında ve kayalar arasında yol almıştır, ikindi üzeri, atını su bulacağını umduğu bir ağaçlığa yöneltmiştir.
Orada dolduracağı ilk kap, kendisi için adetâ can suyudur. Bu suyu bulamasaydı, son konakladığı yere dahi dönememek ihtimali olabilirdi. Fizyolojik ihtiyaçlarını karşılayacak ilk birim suyun madenciye faydası, sonsuzdur.
Atını sulamak, yemek hazırlamak, temizlenmek, topladığı cevherleri elekten geçirmek, çamaşırını yıkamak, çadırının etrafını serinletmek, ilh.. Bu maksatlara tüketeceği suyun kullanış tarzına göre değişik derecelerde faydası olacağına şüphe yoktur.
Ve ihtiyaçlarını tatmin ettiği anda, henüz kullanmamış olduğu miktarın gözünde bir değeri kalmayacaktır.
Son Fayda Teorisine göre, suyun değerini tayin eden, madenciyi adetâ hayata o kavuşturmuş bulunan ilk kap değildir, ihtiyaçlarını temine yaramış miktarın ötesinde akışına tamamile kayıtsız kaldığı birimler, suyun değerini tayin edecektir.
Diğer bir deyimle, değeri tayin eden, bir nesnenin en yüksek faydayı getiren ilk birimi değil, faydası en düşük olan son birimidir.
133 sayılı şekil. Son Fayda kavramını belirtmektedir.
Şekildeki dik eksen, faydayı ölçmektedir.
Yatay eksen, miktarı göstermektedir.
D, faydanın miktara göre değişen değerini yansıtan eğridir.
Miktar çoğaldıkça eğrinin yatay eksene doğru inmesi ve faydanın sıfıra düşmesi mümkündür.
Değeri tayin eden, D eğrisinin ilk ünitelerde çok yüksek olan faydası değil, en son ünitenin n noktasındaki seviyesidir.
ii) Jevons. Son Fayda Teorisini, emek-değer ilişkilerine de uygulamıştır.
Maden arayıcısının suyu gördüğü andaki psikolojisini a noktası belirtmektedir. Suyun aktığı yere erişebilmek, bitkin bir insan için azımsan- mıyacak bir gayreti gerektirmektedir.
İlk yudumun zevkine vardığı b noktasından öteye, alacağı her kap onu biraz daha tatmine yarayacaktır.
Ancak kabını doldurmak üzere harcayacağı her yeni gayretle yorgunluğu artacaktır.
m noktasına erişince.. Yeniden dolduracağı kabın sağlayacağı tatmin pm ve buna karşılık yorgunluğun azabı gm olacaktır, pm ile gm eşit olduğu anda, madenci su almaktan vaz geçecektir.
iii) Jevons, trampa üsulü ile yapılan mübadeleleri de Son Fayda Teorisine dayanarak izah etmiştir.
Maden arayıcısının işini tamamlayarak şehire döneceği zaman gelmiştir. Önünde, meskûn olmayan bölgelerden geçen bir-iki günlük yolu vardır. Gıda stoku tükenmiştir. Ava rastlamamıştır.
İlk karşılaştığı yerlilerden yiyecek almak isteyecektir
Yerlilerin elindeki kanguru eti. onların tüketim ihtiyaçlarından fazladır. Onlara göre, gıda maddeleri stok fazlasının Son faydası, fe dir.
Madencinin yanında ise, birkaç kutu fazla kibrit kalmıştır. Elindeki son kutunun nihaî faydası, bc dir. Alacağı gıda maddesinin ifade ettiği fayda ise. ab dir.
Ancak madenci, yerlilerin kibrite bir küçük mucize gibi baktıklarını bilmektedir. Bundan ötürü, mübadeleyi avantajlı koşullar altında yapmağı deneyecektir. Kibritin yerliler gözünde de değerinde ve etin fe değerinde olduğunu hesaplayarak teklifte bulunacaktır.
Trampa sisteminde, mübadeleler taraflardan birinin marjinal fayda ölçüsüne göre cereyan etmektedir. Mübadelere değerinin pazarlık ustalığına göre m noktasının hayli sağında veya solunda kesinleşmesi, trampada en sık rastlanmış olan durumlardır.
Almancası : Endnutzen.
Fransızcası : utilité finale.
İngilizcesi : final utility.
(Bk; William Stanley Jevons. Hermann Gossen, Değer Teorileri. Marjinalizm, Psikolojik Marji- nalist Ekol, Avusturya Ekolü).

Yorum yazın