Piyasa Ekonomisi Nedir ve Özellikleri

Piyasa Ekonomisi Nedir ve Özellikleri

Piyasa ekonomisi yukarı uçta şirket aşağı uçta aile bulunan iki kesim arasındaki hareketlerle işleyen bir mekanizmadır. Bu ekonomik düzende, yani kapitalist düzende, neyin, nasıl ve kimin için üretileceği, üreticilerle aile bireyleri arasında istem ve sunu yasası gereğince serbest kararla belirlenir. Piyasa ekonomisi denmesinin nedeni de ekonominin merkezci ve güdümlü planla düzenlenmeyip serbest piyasada istem ve sunu hareketleriyle belirlenmesine dayanmasıdır. Piyasa ekonomisini savunanlar, bu serbest sunu ve istem sürecinin yaratacağı hareketlerin planlı devlet ekonomisinin öngördüğü ve amaçladığı tüm sorunları çözümleyebileceğine inanırlar. Onlara göre, ekonomik sorunların çözümlenmesi için karmaşık merkezci planlamalara ve çok kalabalık bir bürokrasiye hiç gerek yoktur.Hem iş gücü hem de tüketici kaynağı olan aileyle üreticiler arasında işleyen ¡istem ve sunu mekanizması ne üretileceği, nasıl üretileceği ve kimin için üretileceği sorunlarının yanıtını zorlamalara başvurmadan verebilecek güce sahiptir. Tüm ekonomik hareketler bu iki ucun arasındaki etkileşme ve kımıldamalarda kendini gösterir; fiyat düzeyleri, üretim – tüketim artış ve eksilişi, maliyetler, öncelikli üretim malları, çalışma (istihdam) ve verimlilik, güdücü bir merkez planlamaya gerek göstermeden serbestçe belirlenir.
Ne var ki, pazar ekonomisinin karşısında olanlar böyle düşünmemekte, serbest girişimci düzenden yana ileri sürülen savların özür ve sakıncalarla dolu olduğunu belirtmektedirler. Biz burada plancıların eleştirilerini bir an için bırakıp, pazar ekonomisini daha iyi anlamamıza yarayacak bir örneği ele alalım: Her ekonomik sistem içinde temel olan şey bir malın sunusunun ona karşı olan istemle eş bir düzeye gelmesidir, hiç değilse amaç budur. Eğer bu gerçekleşmezse, yani sunu istemden fazla olursa sonuç bazı mallarda verim düşüklüğü, savurganlık, kimi mallarda aşırı derecede fazlalık:, kimilerinde de kıtlık görülür. Hele kıtlığı görülen mallar temel maddelerden olursa o zaman
ekonomiye bir durgunluk bile gelebilir. Diyelim ki, bu madde plastiktir; planlı ekonomide, bu durumda uzmanların yapacağı şey plastik kullanan tüm endüstri kollarından tükettikleri mal miktarının bir listesini istemek olacaktır, önce fabrikalarda, bürolarda, otellerde, okullarda, hastane ve evlerde ne kadar plastik tüketildiğini saptamaya çalışacaklardır. Yalnız bu iş bile çok büyük bir çaba, dikkat ve zaman isteyen bir çalışmadır. Ayrıca çeşitli plastik maddelerin üretiminin, istemi karşılayamaması ya da sununun istemi karşılayacak düzeye çıkarılamaması olasılığı da vardır. Bu durumda plancılar istemi azaltma yolları gibi zor bir işle karşılaşacaklardır. Sorunlar elbette bu kadarla da kalmayacaktır; her işletme kendine ayrılan plastiğin kesilmemesi için diretecektir. Plancılar buna karşı, bir öncelik düzenlemesine ve belki de daha sıkı bir dağıtım uygulamasına (vesika) yönelme zorunda kalacaklardır. Bu arada tahsis belgeleri almak için her türlü baskı ve kınamalar plancılara yönelecektir. Böylece, üretim kaynaklarıyla en üstteki plancı azınlık arasındaki ilişkiler daha karmaşık bir hal alacaktır.
öte yandan, pazar ekonomisinde ise, istem ve sunu dengesi daha başka biçimlerde gerçekleşmektedir. Bu düzenin işleyişi, alıcılarla satıcılar arasında, (üretici — tüketici arasında) bir malın fiyat ve miktarının serbestçe belirlenmesine dayanır. Eğer istem, sunudan fazla olursa, üreticiler çok kâr yerine daha az kârla yetinme yoluna giderler. İstem artışı yaygın bir hal aldığı zaman plastik fiyatlarında yükselme eğilimi kendini gösterir. Bunun etkisi iki şekilde kendini belirtir. İlkin, istemin artmasıyla tüm plastik maddelerin üretimi ve onunla birlikte fiyatça kârların artması, sonra da yükselen plastik fiyatları sonucunda o maddelere karşı istemin azalması. Ayrıca, bu süreçle birlikte plastik maddelerin yerini tutacak başka maddelerin araştırılmasına doğru bir zorlama da kendini ortaya çıkarır, işte böylece, yükselen fiyatlar bir yandan üretimi teşvik ederken, öte yandan da aşırı istemi boğmuş olur.

Yorum yazın