ORTAKLIKLAR

tüzel kişiliği bulunmıyan âdi ortaklıklarla, özel bir türü olan donatma iştirakini bir yana bırakırsak, şu müşterek nitelği gösterir ve aşağıdaki tipler altında toplanabilir.
Ortaklık, iki ya da daha ziyade kişinin, sermaye ve/veya emek ya da İktisadî ve malî ya- yarar sağlıyan başkaca edimlerini, kazanç sağlayıp paylaşmak amacıyla birleştirerek, yaptıkları çok taraflı sözleşmeyle meydana getirdikleri tüzel kişiliklerdir.
Ticaret ortaklıklarının birinci tipi kollektif ortaklıklar, ancak hakiki şahıslar arasında kurulabilen, sermaye olarak konacak «şey» bakımından en geniş serbesti ve çeşitliliğin tanındığı, buna mukabil ortakların sorumluluklarının, ortakların şirketteki payı ile ortaklığın malvarlığını aşarak, sınırsız ve müteselsil bulunduğu şirket türüdür.
İkinci tip, komandit ortaklıklardır. Bunlar da,
‘ bir öncekiler gibi, ancak hakiki şahısların meydana getirebileceği ticaret şirketleri olmakla beraber; sorumluluk yönünden farklılık arzederler. Şirketin «komandite» ortaklıkları, sınırsız ve müteselsil sorumlu iken, «komanditer» adı verilenler ise, kaideten koydukları sermaye ile sınırlı sorumludur. Ayrıca, komanditer ortaklar, sermaye olarak, ortaklığa kişisel emek ve ticarî itibarını koyamıyacağı gibi, nakitten gayrı bir sermaye koyduklarında, bunun nakdî değeri biçilir ve devredilebilir nitelikte olması şartı da aranır.
Üçüncü tip, sermayesi paylara bölünmüş komandit ortaklıklardır. Bir öncekinin özel bir türü ise de, aralarındaki fark, komandit ortaklıkta, sermaye paylara bölünmemiş olduğu ve komanditer ortak da ötekilerin rızası olmadan payını başkalarına devredemiyeceği halde; bu özel türünde, sermaye paylara bölünmüştür ve komanditer ortakların paylarını başkalarına serbestçe devir veya iktisap yoluyla şirketten ayrılıp girilebilir. Uygulamada pek seyrek rastlanan bu tip ortaklıklarda, komanditerlerin yanında komandite ortaklar da var olup, sorumlulukları da sıfatlarına göre sınırlı ve sınırsız şeklinde ayrılır. Böy- lece, üçüncü tip, aslında, birinci ile aşağıdaki dördüncü ve beşinci ortaklık tipinin karması olarak nitelenebilir.
Dördüncü tipi teşkil eden ve modern kapitalist düzenin, aynı zamanda karma ekonominin, temel direklerinden biri olan anonim ortaklıklar, kendi ‘başlarına atalete mahkûm ve üretime elverişli ol- mıyan küçük tasarrufları toplıyarak büyük sermayelerin doğup, üretim alanına aktarılmasını sağlamıştır. Anonim şirketler, sermayesi hem muayyen, hem de hisse senedi denen ve kıymetli evrak niteliğindeki senetlerle temsil edilen paylara bölünmüş, bütün ortaklarının sorumluluğu payları, şirketindeki de -en az 500.000 lira olması gereken- mafvarlığı ile sınırlı olan ortaklık tipidir. Anonim şirketlerde, ticarî itibar ve emek sermaye yapılamazken; nakid, haklar, menkul ve gayrimenkul mallar, devri kabil ve mülkiyet hakkına konu olabilen İktisadî değerler sermaye olarak konabilir.
Çeşitleri, küçük-kapalı grup veya aile ortaklıklarından. holdinglere, halka açık anonim şirketlere, yatırım ortaklıklarına ve Ereğli Demir Çelik Fabrikaları TAŞ gibi özel hükümlere tâbi olanlarına kadar uzanan anonim ortaklıklar, gerek kuruluş ve yapılarının özelliği ile tarihî gelişim çizgisi, gerekse İktisadî hayattaki rol ve etkileri nedeniyle, kuruluş, yönetim ve denetim bakımından sıkı kayıt ve hükümlere bağlanırken; şu yedi ilkeden hareket edilmiştir: sınırlı sorumluluk; çoğunluk; malvarlığının korunması; yabancı bir malvarlığını işletme; dışardan denetleme; devletin ilgilenmesi, kamuyu aydınlatma ilkeleri.
Limited şirketler beşinci tip olup, 19. yüzyılın sonlarına doğru (1892), Alman kanunkoyucusu- nun, sömürgeleriyle ticarette yararlanmak amacıyla ortaya çıkartıp, bilâhare iç ticaret alanında da geniş rağbet gören yaratığıdır.
1925‘te Fransa’ya, 1926’da Türkiye’ye. 1936’- da İsviçre’ye atlıyan limited şirket tipi, Türk uy- guiamasında da oldukça geniş rağbet kazanmıştır. Limited ortaklık, sermayesi belirli (en az 10.000 TL), ortakların mesuliyeti yüklendikleri sermaye payı, şirketinki de sermayesi ile sınırlı, en az iki, en çok elli ortak tarafından kurulan tüzel kişilerdir. Limited ortaklıklar, sigortacılık ve bankacılık dışındaki İktisadî konularda faaliyet gösterebilirler. Sermayesinin türü bakımından anonim şirketlere ait izahatı tekrarlıyabiliriz. Her ortağın, asgarî 500 TL’lık bir payı vardır ve payların birbirine eşit olması da şart değildir. Esas itibariyle, limited şirketler, anonim ortaklıklarla, çeşitli bakımlardan büyük benzerlik arzederler.
Son tip olan kooperatifler, ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini, özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarını, karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla, gerçek veya kamu tüzel kişileri, il özel idareleri, belediyeler, köyler, dernekler, kamu İktisadî teşebbüsleri tarafından kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli, ve anasözleşmede aksine hüküm yoksa malvarlığıyla sınırlı sorumlu teşekküllerdir.
Kooperatiflerin, özellikle faaliyetlerini koordine etmek, denetlemek, dış memleketlerle ilişkilerini düzenlemek, kooperatifçiliği geliştirmek, eğitim yapmak gibi faaliyetlerin yerine getirilmesi için. Kooperatif birlikleri, kooperatifler merkez birlikleri ve Türkiye Millî Kooperatifler Birliğinin kurulması da öngörülmüştür.
Almancası : Gesellscbaft, Körperschaft.
Fransızcası : société.
İngilizcesi : company, corporation.
(Bk; adi ortaklık, anonim ortaklık, limited ortaklık, komandit ortaklık).

Yorum yazın