MİKTAR İNDEKSLERİ

miktarlardaki değişmeleri göstermeğe yarayan indekslerdir. Fiziksel hacım indeksi findex of physical volume) dahi denir. Tek bir malın üretim, satış v.s. miktarı hak- kındaki seriler için hesaplanan basit indeks sayılarına da bu ad verilir ama tâbir, genellikle, bir çok malları kavrayan, tarımsal veya sınaî üretim, ithalât ve ihracat, demiryollarında mal taşımaları gibi bileşik bir niceliğin toplam miktarındaki gelişmelerini yansıtan sentetik indeksler için kullanılır.
Bu türlü niceliklerin unsurlarını teşkil eden malların miktarları doğrudan doğruya toplanamaz. Gerçekten miktarlar çok kere, ton, kilo, metreküp, sayı gibi başka başka ölçü birimleri ile ifade edilir. Ölçüleri eşit olduğunda da malların değeri arasındaki büyük farklar dolayısıyle toplamları bir anlam taşımaz. Meselâ bir ton çimento ile 200 kilo kol saatinin toplamını teşkil eden 1.2 tonun pek anlamı yoktur, öte yandan malların değerlerini toplamak şüphesiz mümkündür. Ancak fiyatlara tâbi olmak itibariyle değerin inip çıkmaları miktardaki değişmeleri ifade edemez. Halbuki bu hususa ait rakamlara büyük bir ihtiyaç vardır. Örneğin tarımsal üretimdeki artışın çoğalan nüfusun ihtiyaçlarını karşılayabilmek bakımından yeterliği, ancak üretimin genel miktarını gösterenimi acılardan anlaşılabilir. Bunun gibi demisyoltet>4ŞareSi. araçlarının kapasitesini düzenleyebilmek için, taşınan malların miktarı hakkıridaki .istatistikfert tölefmek zorundadır. ‘ * * 1 r ’ 2
Sentetik fiyat indekslerinin bütün çeşitlerine sentetik miktar indekslerinde de tesadüf edilir.
Pi
5760
9000
147Ş0
O ve / yılları verilerinin kombinezonları Mallar (j) 100 qjq0 qip0 q0pi
suretiyle hesaplanır. Bu değere Dk sembolü verilirse formülü
100 2 qjq0 Dk
olarak yazılabilir. Temel yıldaki gerçek değer (p0 q0) tartı kabul edilirse (p0 o yıldaki fiyat demektir)
100 2 qjQt * doPo 1OO’^tqip0
S li^oPo
olur ve aşağıda anlatılan Laspeyres miktar indeksine eşit çıkar. Bundan dolayı temel yıla ait niceliklerle ağırlandırılmış sabit tartılı bir miktar indeksi tertip edilmek istenildiğinde, mutlak sayıları oranlar haline çevirmek lüzumundan kaçınmak için, yukarıdaki ilk formül yerine doğrudan doğruya Laspeyres formülü uygulanır. Oranları herhangi bir değerle ağırlandırması yolu ile tartılı miktar indeksleri tertibine, yalnız, eldeki rakamlar esasen oranlar halinde bulunduğu takdirde lüzum doğar. Meselâ konjonktür dalgalanmalarını belirtmek üzere trendin yüzdesi olarak ifade edilmiş olan miktar serilerinin sentetik indeksi düzenleneceği zaman durum böy- ledir.
3 — Miktarlara sabit tartı olarak temel yıldaki fiyatların uygulandığı Laspeyres indeksi. En yaygın indeks budur. Formülü yukarıda işaret edildiği gibi
100 2
• Ki ~
2<7/P*+P^
formülünü uygulamaktır.
Bu suretle misal için 27960
lei = 100 X = 100.58
27800
değeri elde edildiği kolayca gerçeklenebilir.
Türkiye'de Ticaret Bakanlığı Konjonktür ve Yayın Müdürlüğü tarafından ithalât ve ihracat için Laspeyres formülü ile ve ilkin 1938, sonra 1953 yılı temel kabul edilmek suretiyle, bir miktar indeksi bir müddet hazırlanmıştı. Dış ticaret hacmi indeksi adı verilen bu indeks 1962 den sonra yayımlanmamıştır.
Almancası : Mengenindex.
Fransızcası : indice de quantités (de volume). İngilizcesi : quantum index, index of physical volume.
(Bk; fiyat indeksleri, indeksler).

Yorum yazın