MEVSİM DALGALANMALARI

az çok düzenli surette tekerrür eden periyodik dalgalanmalardan uzunluğu, yani birbiri ardına gelen iki tepe veya dip arasındaki zaman fasılası, bir yıl olanlara denir. Tâbir geniş anlamda alındığında daha kısa dalgalanmaları da kapsar.
Pek çeşitli olaylarda mevsim dalgalanmaları görülür. Örneğin süt ve yumurta üretimi ilk baharda maksimuma çıkar, kışın minimuma iner. Türkiye’nin bilhassa tarım ürünlerinden bileşen ihracatı hasattan sonra Kasım ve Ocak arasında yükselip stokların tükendiği yaz aylarında alçalır. Dondurma ve mayo gibi mallara talep esas itibariyle yalnız yaz aylarında kendini gösterir. Ay- dınlanmağa mahsus elektrik enerjisine talep yazın düşer, kışın en yüksek seviyesini bulur. Bir çok memlekette hidroelektrik üretimi yağışların azalması dolayısıyle yaz sonunda geriler.
Tabiî etkenlerden, özellikle iklim şartlarından, ileri gelen bu mevsim hareketleri yanında, insanların âdet ve teamüllerinden doğanlar da vardır. Perakende satışların bayram ve yortulardan evvel hızlanması, ödemelerin yıl sonunda maksimuma varması, Amerika’da otomobil talebinin yeni modellerin halka tanıtıldığı Ocak ayından sonraki 2-3 ayda en yüksek seviyeye çıkması bunlar arasındadır.
Öte yandan ödemelerin ay sonlarında, otomobil kazalarının haftanın belirli bir gününde, lokantalarla şehir içi ulaştırma araçları faaliyetlerinin muayyen saatlerde yoğunlaşması gibi, ay, hafta ve gün içinde kendini gösteren kısa hareketler, ancak tâbir geniş anlamda kullanıldığı takdirde mevsim dalgalanmalarından sayılır.
Mevsim dalgalanmaları üretim kapasitesinden düzenli bir şekilde faydalanılmasını imkânsız bırakmak mahzurunu, taşır. Bu mahzuru gidernrek için alınan çeşitli tedbirler vardır. Misal olarak, dondurmanın kışın da yenilmesini teşvik mak- sadiyle bazı memleketlerde yapılan propaganda, yumurtlamanın aksamaması için tavuk kümeslerinin kışın elektrikle aydınlatılması, işletmelerde taleplerinin yoğunlaştığı mevsim bakımından birbirini tamamlıyan ürünler imaline geçilmesi, hidroelektrik ve termik santralların birbirine bağlanması v.s. zikredilebilir.
Olayların zamana göre seyrini yansıtan istatistiklerin mevsim dalgalanmaları bakımından tahlilinde iki ayrı amaç gözetilir.
1 — Mevsim dışı faktörlerden, özellikle konjonktür ve trendden, doğan değişmeleri sarih olarak görebilmek üzere mevsim dalgalanmalarının rakamlar üzerindeki izlerini gidermek,
2 — Olayların mevsim etkisiyle uğrayacakları değişmeleri veya artış veya azalışlarının mevsime atfedilebilecek olan kısmını tahmine yarayacak bir esasa malik olmak üzere, mevsim dalgalanmalarının şiddet derecesini, başka etkenlerden ileri gelenlerden arınmış olarak ölçüp tesbij^etmek.
Bu iki amaca varmak için uygulanan işlemler şöyle özetlenebilir:
i) Uzunluğu bir yıl olan mevsim dalgalanmaları yıllık serilerde beliremiyeceğinden bu dalgalanmaların giderilmesine yalnız aylık serilerde ihtiyaç hasıl olabilir. Yapılacak şey. seriyi 12 şerlik hareketli ortalamalarla düzlemekten ibarettir. Yani veriler (Xi) yerine aşağıdaki formülle hesaplanacak hareketli ortalamalar (Zx) geçirilecektir:
; 1
z^—f— xi_t + + xi_3 +
12 2
+ Xi + I + Xi+Î + . . . + Xi+5 + — XntJ
2
ilk ve son 6 aya ait Zt leri hesaplamağa imkân olmadığı için yukarıdaki formülle elde edilen rakamların verilerin kavradığı dönemin birinci yılının 7 inci ayından başlayıp sonuncu yılının 6 ıncı ayında biteceği kaydedilmelidir, işte bu Z serisinin hareketli ortalamaların başka bir maddede anlatılan hassaları dolayısıyle (Bk; hareketli ortalamalar), mevsimlik inip çıkmalardan arınmış bulunduğu ve uzunlukları genellikle bir yıldan kısa olan ârızî dalgalanmalardan çoğunun da izlerini taşımayıp bilhassa konjonktürle trendin etkisini yansmığı kabul edilir. Şüphesiz hareketli ortalamalar metodunun sıhhatli sonuçlar verebilmesi için gerekli koşullardan bir kısmı (dalgalanmaların uzunluğundan başka şiddetinin ve cereyan tarzının da eşit olması koşulları) gerçekte mevcut olmadığından varılan sonuçları az çok yaklaştırma saymak lâzım gelir.
ii) Olayların gidişinde mevsimin sebep olduğu inip çıkmaları başka faktörlerden doğanlardan ayrılmış olarak gösteren rakamlara mevsim indeksi adı verilir, indeksi tertip için çeşitli usûller vardır. Bunlardan «Aylık ortalamalar usulü» ilgili maddede anlatılmıştır. Daha yaygın olan «Hareketli ortalamalara oranlama metodu» (percentages of centered 12 month mo- ving averages), dalgalanmaların cereyan tarzının inceleme döneminde sabit kalması halinde, şöyle uygulanır:
a — Veriler yukarıda anlatıldığı gibi bulunan hareketli ortalamaların yüzdesi olarak ifade
edilir, yani X 100 değerleri hesaplanır.
b — Serinin başında ve sonundaki 6 şar ayın hareketli ortalaması bulunamıyacağından, bu suretle, dönem n yıllık ise, aylardan her biri için (n-1) yüzde elde edilmiş olur.
c — Her aya ait (n-1) yüzdenin aritmetik ortalaması (yahut daha iyisi medyanı) bulunur ve bu 12 değerin genel aritmetik ortalaması hesaplanır. Genel ortalama çoğu zaman 100 e eşit çıkmadığından evvelki değerler ortalamaları tam 100 tutacak surette tashih edilir. Buna, genellikle, ayların uzunlukça eşit olmamalarının etkisini gidermek üzere yapılan diğer bir ayarlama eklenir, işte bu işlemden sonra elde edilen türlü aylara ait yüzdeler mevsim indeksini teşkil eder. Türkiye’nin 1959-67 yıllarında ihracatı için izah edilen usûlle bulunan mevsim indeksi aşağıdaki gibidir :
100 normal seviyeyi ifade ettiğinden indekse göre ihracatımız mevsim etkisiyle meselâ kasım ayında normalin % 43.3 üstüne çıkmakta, temmuz ayında % 50.1 altına inmektedir.
Mevsim dalgalanmalarının cereyan tarzı inceleme döneminde değişmiş, örneğin maksimum veya minimum dönem başında düştüğü aydan bir diğerine kaymışsa, mevsim indeksini düzenlemek için biraz farklı işlemler uygulamak gerekir. Bu takdirde ayların her birine ait (n-1) yüzdenin- aritmetik ortalaması veya medyanı bulunmaz ve indeks tek bir sütun halinde tecelli etmeyip dönemin kavradığı yıllarm herbiri için
ayrı bir yüzde sütunu ihtiva eden bir tablo şeklini alır. Tablonun türlü aylara ayrılmış satırların- 100
da yer alan yüzdeler de asıl değerledi
rini değil, bunların 12 aydan her biri için ayrı ayrı tâyin edilmesi gereken trend değerlerini gösterir. Ancak bu trend değerleri, çoğu zaman, en küçük kareler usulü yerine verilerin grafikteki noktalarından itibarî bir şekilde eğilimlerine uygun bir eğri geçirmek suretiyle tâyin edilir. Bu tipteki mevsim indekslerine «hareketli» (moving seasonal index) adı verilir. Bir olayın miktarında dönem dışındaki bir ayda vuku bulacak mevsimlik artış ve azalmayı böyle bir indekse dayanarak tahmin ederken ilgili aya ait yüzdelerin eğilimini göz önünde bulundurmak lâzım gelir.
Mevsim dalgalarının genliği (tepe ve dipler arasındaki fark = amplitude) ve şekli bazen tedricî olarak birden bire değişir. Dalgaların şeklinde de ansızın değişmeler olabilir. Ayrıca paskalyanın ve Türkiye’de bayramların her yıl aynı aya düşmemesi düzensizlikler doğurur. Bu faktörlerin indeks üzerindeki etkilerini tashihe yarayan usûller de ileri sürülmüştür. Ancak bu usûllerden bir kısmının uygulanması zahmetli olmakla beraber amacı tamamiyle gerçekleştirebildikleri şüphelidir.
Almancası : Saisonschwankungen.
Fransızcası : variations saisonnières.
İngilizcesi : seasonal variations (fluctuations).
(Bk; aylık ortalamalar usulü, hareketli ortalamalar, zaman serilerinin tahlili).

Yorum yazın