MEADE MODELİ

James Meade’in 1951 yılında yayımladığı ödemeler Bilânçosu isimli eserinde ortaya koyduğu bir model olup, iç ve dış denkliğe ulaşmak için izlenecek politikaları ve yolları analiz etmektedir.
Model, klâsik analizden bağımsızlığını belirgin olarak ortaya koyan ve uluslararası ticaret
teorisine gerçek katkıda bulunan bir model olarak kabul edilmektedir.
Meade Modeli’nin en önemli yanı bir Siyaset Modeli olmasıdır. Muhtelif ödemeler bilânçosu siyasetleri arasında seçmenin nasıl yapılacağı; tam istihdamla ödemeler bilânçosu arasındaki ilişkiler; enflâsyonist ve deflâsyonist politikaların, devalüasyonun, kambiyo denetiminin ve ticaret kısıtlamalarının ödemeler bilânçosu üzerindeki etkileri derinliğine incelenmiştir.
Meade modeli çok ayrıntılı bir modeldir, iki siyaset hedefine (meselâ, iç ve dış denkliğe) tek bir siyaset değişkeni ile (meselâ, döviz kurunun ayarlanması Ue) ulaşılmak istendiğinde hedefler arasında uyuşmazlıklar ortaya çıkabileceği gösterilmiştir. Meselâ, bir ülkede ödemeler bilânçosu açık veriyorsa ve ekonomide bir iç talep fazlası varsa, tek değişken de döviz kurunun ayarlanması ise, dış denge döviz fiyatının yükseltilmesini, iç denge ise düşürülmesini gerektirir. Burada, Meade’in ana prensipi, her politika hedefi için ayrı bir politika âletine ihtiyaç olmasıdır.
Meade iki ana siyaset ayırımı yapmıştır. Bunlar gelir ayarlamaları ve fiyat ayarlamalarıdır. Gelir ayarlamaları para ve maliye politikları ile. fiyat ayarlamaları ise, döviz kuru değişmeleri yahut da ücret fleksibilitesi yoluyla sağlanır.
Meade’in yaklaşımının yeni taraflarından biri fiyat etkileri ile gelir etkileri’ni entegre etmiş olmasıdır. Modelde, iç ve dış denge arasındaki ilişkilerin sistematik bir çözümüne ulaşmaya çalışılmıştır. Meade’in modeli iki ülkeli bir model olup, ülkelerdeki deği.şmeler üç kısma ayrılmıştır. Bunlar, özerk değişmeler, siyaset değişmeleri, ve uyarılmış değişmelerdir. Özerk değişmeler, sebebini araştırmadan kabullenmek zorunda olduğumuz, fakat iç ve dış denklik üzerindeki etkilerini incelemek istediğimiz değişmelerdir. Siyaset değişmeleri, kamu otoritesinin belirli bir hedefe ulaşmak için aldığı bir kararın sonucu olan değişmelerdir. Uyarılmış değişmeler ise, yukarıdaki iki değişmenin dolaylı etkileri sebebile bazı miktarlarda meydana gelen değişmelerdir.
Nötr Ekonomi modeli. Meade önce, aşağı* daki varsayımların geçerli olduğu bir model kurmakta ve buna Nötr Ekonomi demektedir. Daha sonra, bu varsayımları teker teker kaldırarak veya değiştirerek ana modeldeki değişmel.eri araştırmaktadır. Bu varsayımlar şunlardır: (1) Para politikası sabittir (faiz haddi sabittir); (2), Vergi politikası ve mal hizmetlere olan kamu talebi sabittir; (3) nakdî ücretler sabittir; (4) ticaret politikası sabittir; (5) dış ticarete konu olan mallar inferior mallar değildir (bu varsayım tarafımızdan eklenmiştir).
Özerk bir iç harcama artışının etkileri. Meade, özerk bir iç harcama artışının etkilerini ikiye ayırmaktadır. Bunlar, gelir etkileri ve nispî fiyatlar üzerindeki etkileridir.
Önce, özerk bir iç harcama artışının, iki ülkeli nötr ekonomi modelinde, gelir etkileri üzerinde duralım. İki ülkeyi A ve B ile gösterelim ve analizi kolaylaştırmak için şu sembolleri kullanalım: Dış harcamalar Ef ; iç harcamalar, Ed ; kısa dönem istihdam seviyesi, n; iç fiyatlar genel seviyesi, P; reel ücret. W; ödemeler bilânçosu. Bv; millî gelir X; ticaret bilânçosu Bt; faiz haddi, /; nakdî ücret w; para arzı, M: kambiyo haddi, r; sermaye stoku, k; teknoloji. T; iş gücü miktarı, N; talep şartları, d; dış fiyatlar seviyesi. Pf; dışarıdaki ortalama faiz haddi, if; dış ülkelerin reel gelir ve üretim seviyeleri. Xf; dış talep şartları, df; dış ticaret hadleri, t.o.t. ; vergi politikası, kamu harcamaları, gümrük tarifeleri, miktar kısıtlamaları gibi siyaset âletlerinin tümü. t.
i, t. r ve w nin sabit olduğu bir durumda. A ülkesinde özerk bir iç harcama artışı olsun. Bunun A ülkesinde X. Xf. Bp ve t.o.t. üzerinde etkileri olacaktır. *
Kapalı bir ekonomide. A da, müteşebbislerin sermaye ” malları talebindeki bir artış dolaysız olarak X üzerinde aynı miktarda bir artışa yol açar. X deki artış, harcamaları daha da artırır; fakat, bu harcama artışı, türlü sebeplerden dolayı, X deki artıştan daha az olur.
A ülkesi açık bir ekonomi haline geldiğinde, A ülkesinde iç talepte meydana gelen artışın B ülkesi üzerinde de etkileri olacaktır. Her iki ülkede de X ve P artar. A ülkesinde Bt açığında bir artma (veya fazlasında bir azalma), B ülkesinde ise Bt de lehte bir gelişme olacaktır. Bundan sonra, B ülkesinde P nin artması A ülkesinde X üzerinde enflâsyonist etkiler yapacak fakat aynı zamanda Bt deki aleyhte gidişi hafifletecektir. Bu gibi karşılıklı tepkilerden sonra, yeni «bir dengeye ulaşılacaktır. Bu durumda, A da ve B de X artmış olacak, fakat Bt A ülkesi aleyhinde bir gelişme göstermeyecektir.
Meade, yukarıda ulaşılan sonuçları, iki ülkedeki enflâsyonist gelişmelerin A ve B nin ürünlerinin nispî fiyatlarını değiştirebileceğini düşünerek. yeniden gözden geçirmektedir (burada da yine w, i, r, t her iki ülkede de sabit varsayılmıştır, yalnız nihaî mamûl fiyatlarının A daki talep enflâsyonunun • sonucu- olarak değişmediği varsayılmaktadır). , – – ?
A ülkesinde iç harcamalardaki özerk artış (bu ülkede marjinal ithal meyli • sıfırdan ‘büyükse) her iki ülkenin ürünlerine olan talebi artıracaktır. Reel arz elâstiklikleri izin verdiği taktirde iki ülkenin ürünlerinin fiyatları da artacaktır.
Reel arz elâstiklikleri A da, B den daha büyük değilse (veya eşitse), söz konusu harcama artışı A nin ürünlerine olan talebi ve bu ürünlerin fiyatını daha fazla artırabilir. Meade, burada A ve B ülkelerinin ortalama ithal meyillerinin toplamının birden küçük olduğunu varsaymaktadır. Toplam dünya üretiminden A nin üretimini çıkardıktan sonra geriye kalan miktara Z toplam dünya üretimine Z dersek, iki ülkedeki ortalama ithal meyli Z’/Z oranından daha küçük olacaktır. Meade aynı ilişkinin marjinal ithal meyilleri göz önüne alındığı zaman da doğru olacağını düşünmektedir.
Nispi fiyatlardaki değişmenin etkileri. Meade, yukarıda açıklanan nispî fiyat değişmelerinin ödemeler bilânçosu üzerindeki etkilerini de araştırmıştır. Bu etki, ülkelerdeki talep elâstiklik- lerine, marjinal ithal meyillerine ve reel arz elastikliklerine bağlı olacaktır.
B ülkesinde A dan ithal edilen malların talebinin fiyat elâstikliği Eb; A ülkesinde B den ithal edilen malların fiyat elâstikliği £a olsun.
Nispî fiyatlardaki değişmeden önce her iki ülkede ticaret bilânçosunun sıfır olduğu bir durumdan hareket edelim.
Eb+Ea~0 ise, nispî fiyat değişmesi A ve B nin ihracat miktarlarını değiştirmeyecek, ürünleri ucuzlayan ülkenin ihracatının değeri (diğer ülkenin ürünü cinsinden) artacak, ürünleri pahalanan ülkenin Bt si lehte bakiye verecektir.
£b+£a=/ ise, ürünleri pahalanan ülkenin ihracat miktarı düşecek, ucuzlayan ülkeninki artacak. ürünleri ucuzlayan ülkenin ihracatının değeri (diğer ülkenin ürünü cinsinden) düşecek, ürünleri pahalanan ülkenin ihracatının değeri (diğer ülkenin malı cinsinden) ve bu ülkenin Bt si üzerinde hiç bir dolaysız etki olmayacaktır (yani. Bt sıfır bakiye verecektir).
£b+£a>/ ise, ürünleri daha pahalı hale gelen ülkenin ihracat miktarı düşer, ürünleri ucuzlayan ülkeninki artar, ürünleri nispî olarak ucuzlayan ülkenin ihracatının değeri (diğer ülkenin ürünü cinsinden) artar, ürünleri pahalanan ülkenin Bt si aleyhte bakiye verir ve ihracatının değeri (diğer ülkenin ürünü cinsinden) düşer. *£„+£„</ ise, nispî fiyat değişmesi ürünleri pahalı hale gelen ülkenin ihracat miktarını düşürmek. diğer ülkeninkini artıracak, ihracatın dçğori ürünleri pahalı hale gelen ülkede artacak, diğerinde düşecek, ve ürünleri nispî olarak pahalı hale gelen ülkenin*flt ini geliştirecektir.
Politika âletleri ve hedefler. Meade, daha sonra, nötr ekonomideki varsayımlarından / ve t nin sabit olduğu varsayımını değiştirmekte ve faiz haddini fi) değiştirmek için uygulanan politikaya para politikası, kamu otoritesinin vergi hadlerinde ve kamu harcamaları üzerinde sebep olduğu değişmeye de maliye politikası demektedir.
Meade'nin göz önüne aldığı politika hedefleri iç denklik ve dış denklik'tn. Kullandığı âletler de para ve maliye politikalarıdır. Herhangi bir ülkedeki özerk bir değişmenin sonucunda izlenebilecek beş «siyaset bileşimi» vardır. A ülkesindeki otoriteler «nötr» bir politikayı benimseyebilirler; maliye politikası yoluyla iç denkliği, veya para politikası yoluyla iç denkliği, yahut maliye'politikası yoluyla dış denkliği, veya para politikası yoluyla dış denkliği gözetebilirler. A dakı beş «bileşimden» her hangi biri, B deki bileşimden tek bir tanesine karşı seçilebileceğinden, iki ülkeli bir dünyada en az 25 siyaset bileşimi vardır.
Bu bileşimlerin hepsini burada ele almak imkânsız olduğundan bir misâ! vermekle yetineceğiz.
iç harcamalardaki özerk bir değişmenin etkilerini yukarıda incelemiştik. A ülkesinde böyle bir harcama artışı enflâsyona ve ödemeler bilânçosu açıklarına yol açıyordu. B de ise, yine millî geliri artırıp, ödemeler bilançosunu lehte etkiliyordu.
Para ve maliye politikaları bu durumda nasıl kullanılmalıdırlar? A ülkesi, iç denklik^ hedefine yöneltilmiş bir para ve maliye politikası veya dış denkliği amaç edinen bir para ve maliye politikası izlerse, yukarıda belirtilen etkiler ortadan kaldırılabilecektir. Bu politikanın deflâsyonist olması zorunludur. Şüphesiz ki, izlenen politikanın sağlayacağı daralmanın miktarı ve harcamalarda sağlanan bu daralmanın ithal muhtevası da önemlidir, ithal mallarııia yapılan harcamalarda bir azalma olmamış, sadece yerli mallara yapılan harcamalar daraltılmış ise, bu politika değişikliğinin Bt üzerinde etkisi olmayacaktır.
A ülkesinin «nötr» bir politika izlediğini, B nin de iç denklik hedefine yöneltilmiş bir para ve maliye politikası izlediğini düşünelim. A ülkesinde ithal mallarına talep artarken, B deki otoriteler iç harcamaları kısarlarsa aşağıdaki sonuçlar meydana gelecektir:
— B de ithal malları talebi azalacak ve do- layısile zaten lehte olan Bv daha da olumlu bir yönde etkilenecektir.
— B deki harcama kısıntısı i yi yükselterek sağlanmış ise, A dan B ye doğru sermaye akımı artacak ve Bv daha da lehte bir gelişme gösterecektir.
— fi de bir millî gelir (X) artışı ve dolayısile istihdam artışı olmayacaktır.
— A da millî gelir (X) artışı, her iki ülkenin «nötr» bir siyaset izledikleri duruma nazaran daha az olacaktır.
Şimdi A ülkesinin «nötr» bir politika, B nin ise dış denklik hedefine yöneltilmiş bir politika izlediklerini düşünelim.
Bu durumda. B nin iç harcamaları artırıcı bir politika izlemesi gereklidir. Bu yolla A ülkesin? de ithal mallarına olan (yani B nin mallarına) talep artarken, B de de ithal mallarına (A nin mallarına) talep artırılmış olacaktır. Sonuçlar şöyle Özetlenebilir:
— Her iki ülkenin Bt sunda net bir değişme olmayacak.
— B ülkesindeki millî gelirde (X), her iki ülkenin «nötr» bir politika izledikleri duruma nazaran daha büyük bir artış olacak.
— A daki millî gelir artışı -nötr ekonomi durumuna göre- daha da yoğun hale gelecektir. Vergi politikası yerine para politikası uygulandığı taktirde, bu yoğunlaşma daha da fazla olacaktır.
Hedefler arasındaki uyuşmazlık. Bu bölümün başında bir ana prensipten bahsetmiştik. Bu prensip, her politika hedefi için ayrı bir politika aletine ihtiyaç olduğu idi. Diğer bir ifade ile alet değişkenlerin sayısı hedeflerin sayısına eşit olmalı idi. Buna göre, iki siyaset hedefine eş-anlı olarak ulaşmak için iki siyaset değişkeni gereklidir.
iç ve dış denkliğe ulaşmak için sadece tek bir maliye politikası uygulanırsa uyuşmazlıklar ortaya çıkabilir. Ayrıca, iç ve dış denklik için uygulanan politikalar arasında da uyuşmazlıklar olabilir. Bütün bu uyuşmazlıkları burada ele almanın ne imkânı ve ne de gereği vardır.
Modelin diğer yanları. Meade «Altın Standardı» mekanizmasını modelin özel bir hali olarak gösterir ve bunu inceledikten sonra fiyat ayarlamalarının iç ve dış denkliğinin sağlanmasında etkin olabilmeleri için gerekli şartları inceler.
Daha sonra başlangıçta belirttiğimiz ön varsayımlardan sonuncusunu (sabit ticaret politikası varsayımını) da kaldırır. Burada ikili bir ayırım yapar:
— Malî kontroller (kambiyo kontrolü, çoklu kambiyo kurları, fiskal kontroller – vergiler, sübvansiyonlar).
— Ticarî kontroller (miktar tahditleri, devlete ait ticaret tekelleri).
Daha sonra da, iki ülkeli analizini çok ülkeli gerçek dünya şartlarına uygulama imkânlarını araştırır.
Almancası : Zahlungsbilanzmodell von Meade
Fransızcası : modèle de balance des payements de Meade.
İngilizcesi : Meade's balance of payments model.
(Bk; Meade, Neo-Klâsik Büyüme Modelleri, Lerner Şartı).

Yorum yazın