KARTEZİYEN KOORDİNATLI GRAFİKLER

verilerin grafik üzerindeki yeri belirli eksenlere göre tâyin edilmek suretiyle çizilen grafiklere koordinattı denir. Eksenler, biri dikey diğeri 90 derece açı ile evvelkini kesen yatay iki doğru olursa, karteziyen koordinattı diyagramlardan bahsedilir. Yatay doğruya absis veya (X) ekseni dikey olana ordinat veya (Y) ekseni adı verilir Genellikle absis eksenine grafiği çizilen serinin terimleri yani ilk sütundaki değerler (sınıf sınırları. şıklar, ay veya yıllar), ordinat eksenine ikinci sütundaki rakamlar (frekanslar, miktarlar v.s.) geçirilir.
Birbirlerini kestikleri nokta başlangıç (0) sayılmak suretiyle eksenler üzerinde taksimat yapılır. Taksimatın ölçeği (meselâ ihracat serisi bahis konusu ise absisie yıllara, ordinatta 100 er milyon liraya kaç santim verileceği) kararlaştırılırken grafiğin ne büyüklükte olması gerekti-ğinden hareket edilir. Ancak absis taksimatını genişletmekle dalgalanmaların hafif ve yumuşak gözükmesine yol açılacağı, ordinat taksimatı ge nişletildiği takdirde ise ters izlenimin doğacağı göz önünde bulundurulmalı ve ölçekleri mak- şadlı surette âyarlamaktan kaçınılmalıdır.
ölçekler hususunda şu iki noktaya da dikkat etmek gerekir:
1) Kabul edilen ölçek değiştirilmeme/i. meselâ 10.000 liraya kadar beher 1000 liraya 1 santim verilmişse o hadden sonra bu mesafe yarım santime indirilmemelidir.
2) Dalgalanmaların şiddeti hakkında mübalâğalı bir fikir uyanmaması için ordinat ekseninde taksimatın O la başlaması arzuya değer. Öte yandan eldeki serinin rakamları belirli bir had- din altına inmediği takdirde bu usûl grafikte çok boş yer kalmasına meydan verir. Bundan dolayı bazen şöyle bir çareye baş vurulur:
Ordinat taksimatı serideki en küçük rakkama yakın bir değerle başlatılmakla beraber. (0) taksimatını hesaba katmak lüzumunu hatırlatmak amaciyle, bu taksimat da, sanki grafiğin boş kalan yerinin yırtılmış olduğu fikrini verecek surette. grafiğin altında gösterilir.
Oranlardan bileşen serilerin grafiği tertip edi lirken ordinatta genellikte % 100 değeri başlangıç kabul edilip absis ekseni o değerden geçirilir. Şüphesiz bu takdirde % 100 den düşük ra kamlar için de absis ekseninin altında taksimal yapılması lâzım gelir.
Terimleri sınıflar halinde bulunan bölünme serileri ile yıl ve ayların bütününe ait rakamlardan bileşen zaman serilerinde verileri temsil edecek noktaların ilgili absis taksimatının tam ortası hizasına konması gerekir. Meselâ 1965 ihracatını gösterecek nokta o yılın 30 haziranı hizasına, 60-64 kilo ağırlığında insanların sayısını gösterecek nokta 62 kilo hizasına işaret edilir. Sebebi, bu gibi serilerde sınıfları ve zaman taksimatını ortalarının temsil etmesidir. Öte yandan Merkez Bankasının 31 mart 1965 deki banknot tedavülü gibi belirli tarihlere ait veriler grafikle gösterilirken noktalar absisin tam o tarihlere tekabül eden kısımları hizasına konur.
Verileri ifade eden noktalar olduğu gibi bırakılırsa hasıl olan şekle serpilme diyagramı (scatter diagram) adı verilir. Noktaların doğrularla birbirine bağlanması da mümkündür. Bu takdirde elde edilen çizgiye, gerçekte kırık olduğu halde, genel olarak «istatistik eğrisi» denir. Yalnız bölünme serileri bahis konusu olduğunda çizgi «çokluk poligonu» adını alır. Nok-talardan absis eksenine her birinin absis taksimatı eninde sütunlar indirildiğinde ise bir his- togram tertip edilmiş olur.
Bu şekillerin en yaygını istatistik eğrisidir Gerçekten, noktaları birbirine bağlayan doğruların matematik bir değeri »yoksa da göz bunlar üzerinde kayarak söz konusu olayın gidişini veya yapısını kolayca kavrar. Üstelik eğri birkaç serinin aynı grafik üzerinde gösterilmesine de elverişlidir. Bunun yolu şöyle özetlenebilir:
Eğer birlikte gösterilecek serilerin (ihracat ve ithalâtta olduğu gibi) ölçü birimleri eşitse vs değerleri arasında önemli farklar yoksa ayrı tertibata lüzum yoktur. Ölçü birimleri .başka veya rakamlarının seviyesi çok farklı olan seriler hususunda ise şu iki usûlden birini uygulamak ge rekir :
a — Belirli bir terim 100 kabul edilerek rakamlar indeks haline getirilir. Bu suretle ölçü birimleri bi rleştiri Imekle beraber eğrilerin birbirine yakın seyretmeleri ve kolayca karşılaştı- rılabilmeleri imkânı sağlanmış olur.
b — İki seri için biri sağda diğeri solda iki ordinat ekseni tertip edilir. Bunların taksimatı her iki serinin ortalaması aynı hizaya düşecek surette âyarlanır.
Sözü geçen diyagramlarda bir toplamı bileşenleri ile beraber göstermek de kabildir. Me-selâ türlü yıllarda nüfusun toplamı ile beraber kavradığı bekârların (A), evlilerin (B) ve dul ve boşanmışların (C) sayısını aynı grafikte gös t6rmek için evvelâ (A) nin sonra (A+B) nin sonra (A+B+C) nin eğrisi çizilir. Eğrilerin birbiri ve A eğrisi ile absis ekseni arasındaki kısımlar da farklı suretlerde taranarak ayırd edilir. Bu biçim grafiklere şeridli grafik (subdivided band chart) adı verilir.
Bir serinin terimleri aynı büyüklükte değilse meselâ sınıflardan çoğunun arası 10 lira iken
20 lira aralı sınıflar da mevcutsa, grafiği çizilmeden evvel sonuncu sınıfların frekanslarını âyarlamak gerektiği de kaydedilmelidir.
Almancası : rechtwinkeliges Koordinatendiag- ramm.
Fransızcası : diagrammes orthogonaux.
İngilizcesi : rectiUnear coordinate charts, Cartesian coordinate graphs.
(Bk; çokluk poligonu, histogram, grafikler, diyagramlar).

Yorum yazın