KAPİTALİZM

üretim araçları mülkiyetinin özel kişi- lero ait iolabileceği* bir rejimdir.
Sosyalizmin kaynağın» doktrinlerden vo teorilerden almasına karşılık. Kapitalizm fiilî bir durumdur. Sosyalizmin aksine. Kapitalizmin ideolojisi yoktur.
Saf Kapitalizm yahut salt Kapitalizm denilebilecek bir İktisadî rejime tarihten örnek gösterebilmek güçtür. Kapitalizm, hemen daima karma ekonomi karakteri taşımıştır. Özel sektörün yanında kamu işletmelerine de kapitalist rejimlerde rastlanmaktadır.
» Sosyalist yazarlar, Kapitalizmin belirli bir tarih dönemile sınırlı geçici bir rejim olduğunu tel-kine çalışmaktadırlar. Oysa ki, İlkçağda dahi, kü- çümsenmiyecek kapitaller işletildiği bilinmektedir. Yirminci Yüzyılın ikinci yarısında da. Kapitalizm çökmek istidadını göstermeyen bir sistem olarak durmaktadır.
Kapitalizm’in birinci özelliği, temsil ettiği zihniyettir. Bu zihniyet, kâr hedefine dönüktür. Kapitalizm. kâr ve kazanç yollarını açmak için her çareye başvurulabilen bir düzendir. Menfaatine elvordiği vakit Liberalizmi, Himayeciliği ve hattâ Devletçiliği, destekleyebilir. Piyasa hâkimiyetini e!e geçirmeğe hazırlanırken rekabetin serbest olmasını ve piyasaya hâkim olunca monopolcülü- ğü tercih edebilir. Piyasa çarkları rahat dönerken müdahalesini islemez. Güçlükler belirin- eti. devlet yardımına br.şvurur.
Kapitalizmin ikinci özelliği mülkiyete dayanmasıdır. Mülkiyet hakkının sağlamlığı ve hukukî sermayenin ferlere ait «olabilmesi», Kapitalizmin temel şartlarıdır.
Kapitalizmin üçüncü özelliği, paranın hâkim rol oynadığı ve kredi mekanizmasının oldukça ¡şle(Hç:i piyasalara ihtiyaç duymasıdır. Dinî : ’ut.leriu ve siyasî iktidarın para kuvvetini güçlerile gölgeleyebilecekleri İktisadî iklimler. Kapitalizme elverişli değildir.
Kapitalizm, azınlık rejimi olarak doğmuş ve gelişmiştir. Bir azınlık elmalarına rağmen kapitalistlerin egemen sınıf durumunda bulunmaları, mülkiyet prensipine ve hukuk rejimine dayanma- larile izah edilebilir.
Mülkiyet, insanlar için ruhi bir ihtiyaçtır. Herkes bir yuvaya, bir toprak parçasına, bir otomobile, bir iş yerine veya bir tasarruf hesabına •(benimdir» diyebilmek ister. Küçük burjuvaların ve küçük çiftçilerin mülkiyete geniş kütleler halinde bağlı bulunmaları. Kapitalizm hesabına bir* destek teşkil etmiştir.
Hukuk devletini, kanun önünde eşitliği, basın hürriyetini ve ferdî hakları Kapitalizm dairna savunmuştur. Hukuk) eşitlik koşullarında Kapitalizm en kuvvetli kalemlerin, en usta hukukçuların, en tesirli baskı araçlarının ve en nüfuzlu politikacıların yardımından faydalanmakta zorluk çekmemiştir.
Modern Kapitalizme yol açan gelişmelerin ana çizgileri şöyle özetlenebilir:
Ferdî işletme, aile firması veya birkaç ortaklı iş yeri tipi, başlangıçta yaygındı. Ortaçağ kapitalisti, çok cepheli bir insandı. Aynı iç adamının çiftçilik, emlâkçilik, ihracat-ithalât tacirliği, armatörlük, imalâtçılık, bankacılık ve vergi mülte- zimliği yaptığı görülebilirdi. İş adamı, hükümdara yakın olmana ve devlet kuvvenle işbirliği yapmağa çalışırdı. Hükümdarın teveccühünü kazanmak ve kendisine faydası dokunacakları kilit mevkilere yerleştirmek için entrikalara girişirdi. Hükümet müzaheretinden faydalanarak imtiyazlar alır ve monopoller kurardı. Yabansı ralfciplere karşı gümrük siyasetine ve devlet donanmasının himayesine sığınırdı. Bu tip iş adamları rejimi, Büyük Sanayi Devrimine kadar sürmüştür.
Büyük Sanayi Devrimi ve ona paralel olarak emisyon rejimlerinin kurulması ve çekli ödemelerin yayılması. Kapitalizmin seyrinde ikinci bir merhale olmuştur. Üretimin hızla artması, mahreçler sorununu ön plâna çıkarmıştır. Sanayici ve tüccar, dar bölge pazarından kopmuş ve millî sınırlar dışında sürüm alanları aramağa başlamıştır. Devlet yardımına ihriyacı azaldığından, «Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler/» sloganını benimsemiştir. Çeki i ödeme sisteminin ve tüccar senetlerini emisyon kurumanda reeskonta sunulmasının sağladığı geniş kredi imkânları, sermayeyi sayılı insanlar inhisarından kurtarmıştır. Serbest rekabete dayanan ve anonim ortaklıklara gittikçe daha geniş yer brakan bir düzen, İlk Dünya Savaşına kadar Kapitalizmin ilerlemesinde rol oynamıştır.
Günümüzde, Kapitalizmin gelişmesi yeni bir yön almıştır. Reklâm, mal sürümünde kuvvetli bir etken haline gelmiştir. Pahalı tesisferle çalışmak ve reklâma büyük paralar harcamak zorunlucu, işletme hacminin büyümesine s^bep olmuştur. istihsal örgütü aıomisitesini kaybetmiş ve piyasalarda oligopolfer üstünlük elde etmişlerdir. Sermayedarlık hüviyeti ile yöneticilik fonksiyonu birbirinden kopmuştur. Sermayenin çok sayıda küçük ortaklara dağıldığı halka açık anonim ortaklıklar revaç bulmuştur. İş adamı, kapital riskini üzerine almaktansa kapitali halka dağıtmağı ve yöneticilik mevkiini elinde tutmağı tercih etmiştir, işletmelerde kapital hacmi büyüdükçe, münferit sermayedarın hissesi ufalmış- tır. Kalabalık sermayedarlar grupunun idareye etkisi, zayıflamıştır. «Yöneticiler devrimi» denilen olay, hakikatte şahsî kapital katkıları sembolik kalan kişilerin Kapitalizmi temsil etmeğe başla- maiarıdır.
Almancası : Kapitalismus,
Fransızcası : capitalisme.
İngilizcesi : capitalism.
(Bk; sermaye, hukukî sermaye, teknik sermaye, ıs adamı, kapitalist. Liberalizm).

Yorum yazın