Yaşam öyküsü Nedir – Biyografi Nedir

Yaşam öyküsü Nedir – Biyografi Nedir

YAŞAMÖYKÜSÜ (BİYOGRAFİ), Fran sızca biographie sözcüğünün yeni karşılığı: Ömürlerinin anlamlı ve önemli yanları başka insanlar için de ilginç ve yararlı olan kişilerin romanlaştırılmış anlatısı. Eski edebiyatımızdaki menakıpnâme, siyer, vakayinâme gibi eserlerin hiçbirini çağdaş anlamdaki yaşamöyküleri arasında sayamayız. Bir bölümü destansı öykülere, kimi düş ürünü katkılarla zenginleştirilmiş edebiyat gösterilerine açık olduğu için. Bir insan ömrünü gerçek bir yaşamöyküsü-ne dönüştürebilmek için elde gerçeği çarpıtmayan belgeler bulunması gereklidir: Tarih kayıtları, mektuplar, anı defterleri, başka kişilerin o insanı konu edinen değişik eserleri gibi. Yaşayıp eser vermiş şairlerin kısa yaşam özetleriyle eserlerinin adlarını, birkaç ürünle birlikte sıralayan eserler de (tezkeretü ‘ş-şuara, tezkeretül’I hattatın) ilkel birer ansiklopedi bilgisiyle yetinmişlerdir. Divan edebiyatının benzerine eş örnekler veremediği yaşamöyküsü örneklerine Tanzimat’tan sonra da kolayca rastlanmaz. Tarih metinleri dışında türün ilk ürünlerini Namık Kemal’in Evrak-ı Perişan’ında (1881) bulabiliriz. Yazar, hepsi İslamlığı savunma amacında birleşen ünlü hükümdarların yaşamlarını o açıdan canlandırır (Selahattin Eyyûbi, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim, Emîr Nevruz; bu örneklere, 15 perdelik olduğu için sahnelenmesi olanaksız Celâlettin Harzemşah oyunu da katabilir). Recaiza-de ekrem’in Kudemadan Birkaç Şair (1885) eseriyle EbizziyaTevfik’in bilgi vermek amacındaki tanıtma kiapları da türün acemilik örnekleri arasındadır (ibni Sina,

1881 ;• Napolyon, 1881; Gütenberg, 1881; Benjamin Franktın, 1881; Fiarünürreşit,

1882 vb.).

Yaşamöyküsünde başarı kazanabilmek için hem düzyazının anlatı türleri içinde (öykü, roman) pişkinleşmesine gerek vardır; hem yazılacak konunun gerçeklerini ışığa çıkaran belgeler araştırmasına. Tanzimat çağında ise (sayıca çok çalakalem eserleriyle kendisini kabul ettiren) Ahmet Mithat dışında öteki bütün yazarlar roman türünü yalnızca birer kez deneyip bırakacaklardır. Ünlü sanatçı ve sisayetçilerin tanıtılıp öğretilmesini amaçlayan ‘hayatı ve eserleri’ dizileri de konuya yeterince emek katmamışlardır. Yine de adı anılması gereken emekçiler arasında öncelikle yer alacaklar: Ali Haydar Mithat, Ahmet Refik, Ahmet rasim, Süheyl Ünver, Nurallah Berk.

Cumhuriyet sonrası edebiyatımızda, öykü ve romanla birlikte yaşamöyküsü de gelişti; en olgun örnekleriyle tanımına uygun özellikler kazandı. Başlıcaları: Kişilik özetlerini ösel yorumlar ve önemli anlarla portreleştirerek anlatan Samet ağoğlu’nun eserleri: Babamın Arkadaşları (1958); Âşinâ Yüzler (1965), Arkadaşım Menderes
(1968). Gündüz Akıncı: Abdülhak Hâmit Tarhan (1954), Erzurumlu ibraim Flakkı Efendi (1960). Tahir Alangu: Ömer Seyfettin (1968). ilginç portrelerle yaşamöyküsü tadı veren eseriyle (Bir Yumak insan, 1978) Çetin Altan. Nezihe Araz: Fatih’in Deruni Tarihi (1953), Peygamberler Peygamberi Hazreti Muhammet (1060), Dertli Dolap (Yunus Emre, 1961), Mevlfıa’ntn Romanı (1962), Burhan Arpad: Son-Perde (Naşit Özcan, 1961). Falih Rıhfı Atay: Başveren inkilapçı (Ali Suavi, 1964). Oğuz Atay: (Bir Bilim Adamın Romanı (1975). Şevket Süreyya Aydemir: Tek Adam (Atatürk, 3 cilt, 1963-1965), ikinci Adam (ismet İnönü, 3 elit, 1966-1968), Menderes’in Dramı (1969), Makedonya’dan Orta Asya’ya (Enver Paşa, üç cilt, 1970-1972). Mustafa Baydar: Hamdullah Suphi Tan-rıöver ve Anıları (1969). Asım Bezircinin toplu tanıtmaları (daha çok araştırma-inceleme yanı ağır basan ürünler), Sadettin Nüzhet Ergun’un (1901-1964) inceleme-araştırma yanı önde gelen toplu tanıtma kitapları, Mehmet Emin Erişir-gil: Ziya Gökalp, Bir Fikir Adamının Romanı (1951), Mehmet Akif, İslamcı Bir Şairin Romanı, 4 cilt (1958). Abdülbaki Gö-Ipınarlı’nın da inceleme-araştırma özelliği öne çıkan çeşitli eserleri. Halikarnas Balıkçısının birer tarih romanı tadı verilmiş ürünlerinden Uluç Reis (1962), Turgut Reis (1966), Mithat Cemal Kuntay: Mehmet Akif (1959-1944), Namık Kemal (1944 1156), Sarıklı ihtilalci Ali Suavi (1946). Dr. Fethi Tevetoğlu: Müftüoğlu Ahmet Hikmet (1951), Cemil Sena Ongun: Yahya Kemal (1947), Mehmet Akif (1947), Hazreti Muhammet’in Felsefesi (1969). Yusuf Ziya Ortaç: ismet İnönü (1946), portreler biçiminde yaşamöyküsü izlenimleri: Portreler (1060), Bizim Yokuş (1966). ilhan Selçuk: Yüzbaşı Selâhattin’in Romanı (2 cilt, 1973-1975), Refik Ahmet Seven-gil: Hüseyin Rahmi Gürpınar (1944), portre-anılar-izlenimler biçiminde Haldun Taner’in eseri: Ölür ise Ten Ölür,. Canlar Ölesi Değil (1979), Cemil Yener: Bir Romancının Dünyası (HZ. Uşaklıgil, 1959), Fuzûli’nin Dünyası (1966). Ali Canip Yöntem: Ömer Seyfettin, Hayatı ve Eserleri

(1935), yaşamöyküsü için gerekli bütün malzemeleri toplama başarısına eriştiği halde belli bireşime varmayı amaç edinmeyen Hilmi Yücebaş’ın (1915) derlemeleri, Haşan Ali Yücelin Goethe: Bir Dehanın Romanı (1932), Edebyat Tarihimizden I (Yakup Kari Karaosmanoğlu, 1957). Başka bir kişinin ömrünü değil kendi yaşanın usta bir anlatıya dönüştüren yazarların ürünleri özyaşamöyküsü ’dür (Fr. au-tobiographie: okunuşu, otobiyografi). Bu ürünleri anı derlemelerinden ayıran özellik, yaşamın zamansal gelişimine koşut giden dikkatli bir planla sunulması yan sıra bir anlatı eserinin taşıması gereken edebiyat düzeyidir. Gerçekte ise her iki ürünün malzemesi aynı yaşam olayları olduğu için bak. Anı (I/629).

Yorum yazın