Özdeyiş Nedir

Özdeyiş Nedir
Bireysel, toplumsal ve evrensel konularda doğru ve tutarlı bir yargı getiren, öğüt veren, bir gözlemi ileten bir ya da birkaç tümceden kurulu sözler. Özdeyişler bağımsız olarak yazıldığı gibi, yazarların çeşitli yapıtlarında dağınık olarak da bulunabilir. Anlam yoğunluğu, söyleyiş kısalığı gibi yönlerden atasözlerini anımsatan özdenin temel özelliği kişisel yaratı olmalarıdır, özellikle Fransız edebiyatmda ve XIX. yy’lar arasında gelişmiş olan bu türün söz konusu edebiyattaki başlıca temsilcileri arasında şu yazarlar sayılabilir: La Rochefoucauld {Özdeyişler [Maximes, 1664]); Bossuet (Maximes et réflexions sur la comédie [Komedi Üstüne Özdeyişler ve Düşünüşler, 1694]); Vau-venargues (Maximes [Özdeyişler, 1746]); Chamfort (Pensées. Maximes et Anecdotes [Düşünceler, Özdeyişler ve Fıkralar, 1803]).

XIX. yy’dan sonra özdeyiş türünün Fransız edebiyatından silindiği görülür. Ama Alman felsefecisi Nietz sche’nin yapıtlarını aforizmalar biçi minde yazmış olması da Fransız ah lakçı yazarlarının özdeyişlerini! uyandırdığı etkiyi açıkça gösterir. Öte yandan,çağdaşFransızozanıLau treamont’un da şiirlerini alaycı öz deyişlerle renklendirdiğini belirtme] gerekir.

TÜRK EDEBİYATINDA ÖZDEYİŞ

Türk edebiyatında Batılı anlamda özdeyiş yazılması Tanzimat döneminden sonra başladı. Eski Türk edebiyatı döneminde “hakimane şiirler” kapsamına giren “mısra-ı berceste”ler (bir şiirin içindeki en güzel dize), “azade mısra’Tar (tek dizeli şür), müfred beyitler (bağımsız beyitler), kimi rubai ve tuyuglar özdeyiş değeri taşırlar.
Tanzimat dönemi oyun yazarlarmdan Direktör Ali Bey’in Lehçet-ül-Hakayık (Gerçekler Sözlüğü, 1896) adlı mizahi sözlüğünde ilgi çekici tanımlamalar bu türün ilk örnekleri olarak gösterilebilir.
Servet-i Fünun dönemi ozanlarından Cenap Şahabettin Tiryaki Sözleri (1918) adıyla kitaplaştırdığı özdeyiş lerinde, geniş bir kültüre, kıvrak ve iğneleyici bir dile sahip olduğunu orta ya koymuştur.

Daha sonraki dönemlerde, Sabahatti Eyüboğlu, Salah Birsel, Özdemir Asa başarılı özdeyiş örnekleri vermişlerdir.

Yorum yazın