Afrika edebiyatı

Afrika edebiyatı

Edebiyat, dar bir görüş açısından bakıldığında en azından üç Afrika ve bu yüzden de üç Afrika Edebiyatı olduğu görülür: I) Arap dünyasıyla olduğu kadar Avrupa ile de kültürel ve tarihsel bağları bulunan, genelde Müslüman Arap Edebiyatı çerçevesi içinde ele alındığı için bu yazının konusu dışında kalan, Sudan ve Akdeniz kuşağının Kuzey Afrika Edebiyatı, 2) Kara derililerin çoğunlukta bulunduğu topraklarda filizlenen Zenci Afrika Edebiyatı, 3) Güney Afrika ve Rodezya gibi, AvrupalIların egemen olduğu bölgelerde gelişen Beyaz Afrika Edebiyatı.
1. Zenci Afrika Edebiyatı. Yazı dilinin olmayışı Zenci Afrika Edebiyatını uzun süre bir sözlü edebiyat olarak kalma zorunluluğunda bıraktı. Sözlü olmasına Karlaca kalıntıları karşın çok zengin olan bu edebiyatta, ikiyüzbini aşkın Afrika masalı vardır. Hayvan öykülerinin, kahramanlık destanlarının büyük yer tuttuğu bu masallar, köy ve kabile secerecilerince alanlarda süslenip güçlendirilerek ve önemli olaylar kilometre taşları olmak üzere tarih düşürülerek anlatılırdı. Tıpkı krallık gibi, secerecilik de babadan oğula geçen bir meslekti. Dinsel söylenceler, genelde türkü olarak okunan şiirler, diyaloglarla şarkıların ve dansın içiçe örüldüğü göstermelik köy oyunları öteki başlıca sözlü edebiyat türleriydi.

Çağdaş Afrika edebiyatıysa çeşitli akımlardan etkilenmekle birlikte kendi yerel gelenekleriyle evrensel kültürün bir karması görünümündedir. Yeni kurulan devletler bir yandan sözlü edebiyat ürünlerini derletip yazıya geçirtirken yeni kuşak edebiyatçılar da yerel dillerini büyük kümelerin içinde (Haussa, Swahili, Yoruba) değerlendirme yollarını aramaktadırlar. Bu konuda ilk akla gelen kişi Thomas Mofolodur (1875-?). Güney Afrika’da yetişen bu Hıristiyan yazarın Soto diliyle yarattığı üç romanı vardır: Birçok Avrupa diline çevrilen ilk eseri Moeti oa bochabela (Doğu Gezgini), İkincisi etkili bir aşk öyküsü olan Pitseng, asıl başeseriyse eski bir Güney Afrika kahramanlık öyküsü olan Chakar’du. Kendi dillerini kullanan başka yazarlar arasında Merriman Labor, şair Jacob Stanley Davıes (Sierra Leoni’liler), Adelaide Casley-Hayford, Gana’lı Mabel Dove Danquah anılır. D.O. Fagunwa, Yoruba dilini kullanmıştır; aynı dilde yazan Duro Ladipo, Herber Ogunde, Kola Ogunmola, Obutunde ijimere, ulusal tiytrolarına -oyunlar hazırladılar. Güney Afrika’daysa (bazen İngilizceyle birlikte) zulu dili de edebiyatta işlendi (H.i.E. Dhlomo, B.W. Vilakazi, Ezekiel Mphahlek); Shona, Bemba, Tswana. Pedi, Lhosa, doğallıkla Soto dilleriyle yazan edebiyatçılar görüldü. Swahili diliyle yazan TanzanyalI Shabaan Robert’in ilginç eserleri vardır.

Öte yandan, genel olarak Avrupa dillerinden biriyle kaleme alınan yazılı edebiyatın ancak elli yıllık bir geçmişi vardır. Zenci Afrika edebiyatı bu açıdan da anayurtlarında bağımsızlıktan önce ve sonra Fransızca kullananlar ile İngilizce kullananlar olmak üzere genelde başlıca iki buyuk edebiyat dilimine ayrılır. Fransızca yazan Zenci yazarlar. Bu dilde eser veren zenci yazarlar arasında en gözde edebiyat dalı şiir olmakla birlikte, zamanla roman ve denemeye de yer verildi. Senegalli Birago Diop (1906-
1971) kısa öykülerinde eski Afrika uygarlıklarının kaynaklarını yeniden değerlendirerek ve denemeci Alioune Diop (1911) unutulmaya yüz tutmuş gelenekleri tüm saflığıyla ortaya çıkararak ünlenen kardeş iki yazardır. Senegal’ in ünlü devlet adamlarından Chant d’ombre (Karanlığın Şarkısı) 1945, Flostles Noires (Kara Ayinler) 1948 gibi şiir kitaplarının, Anlhologie de la nouvelle poesie noire et malgache de langue Irançaise (Yeni Zenci Şiirinin Antolojisi ve Madagaskar’da konuşulan Malgaş Fransızcası) 1948 adlı eserin de yazarı olarak bilinen şair Leopold Sâdar Seng-hor, (1906), 1960 ta Senegal Cumhurbaşkanı seçildi. Diop ailesinin en küçük üyesi olan Senegalli D. Diop (1927), Malgaş Fransızcası ile yazan MadagaskarlI şairlerden Joseph Rabearivelo (1901-1937) ve Havana-Romanantoanina, MadagaskarlI iki romancı Armand Rina ve B. Rodilsh Fransızca olarak yazan

obur önemli zenci yazarlardır.

Martınikli Aimé Cesaıre ve Gineli Leon Damas gibi şairlerin öncülük ettiği negri-tude (zencilik) felsefesi Afrika’nın varlığını ve sorunlarını dünyaya duyurmayı amaçladı. Bu konuda Cesaire’in Cahier d’un retour an pays natal (Doğum Yerine Dönüşün Defteri) 1939 adlı kitabı yeterince yankılı oldu. Bu kümeye eklenebilecek öteki Afrika şairleri (Moritanya-dan-Edouard Maunick, Kamerunlu Eldlongue Epanya-Yondo, Kango’dan Tchıcaya UTamsi, Senegalli Malick Fail) zenginliğin haklar sorununu dile getirdiler, sömürgeciliği yerdiler, zenci kahramanları ön plana çıkararak yücelttiler. Kamerunlu Mongo Beti (1932) Afrika yaşamını çağdaş değerleriyle sundu; aynı ülkeden Ferdinand Oyono, Ganalı Camara Laye, Sembène Ous-mane Fransızca yazan edebiyatçılar arasında en başta gelirler.

İngilizce yazan Zenci yazarlar. Onikiyi aşkın Afrika ülkesinde İngilizce üretilmeye başlanan, özellikle toplumsal ve törel (ahlâkî) değerlerin tartışıldığı edebiyatta, çeşitlilik ve canlılık yönünden ‘ önceleri Nijerya rakipsizdi. Biafra Savaşı nın deneyimi bu ülkede güçlü duyguların oluşması için bir odak noktası yaratırken, Nukrumah’ın dikta yönetimi de Gana’da benzeri ulusal bir tepki yarattı. ThePalm-Wine Drunkard (Hurma Şarabı Sarhoşu) 1952, My Life in the Bush ot Ghosts (Hayaletli Ormandaki Yaşamım) 1954, The Brave African Huntress (Aslan Yürekli Bayan Avcı) 1958, Feather Women of the Jungle (Ormanın Tüylü Kadını) 1962 gibi gülmece romanları ve kısa öyküleriyle Amos Tutuola (1920); Things Fell Apart (Birbirine Ayrı Düşen Şeyler) 1958, No Longer at Ease (Huzur Artık Haram) 1960, Arrow of God(Tanri nın Oku) 1964, A Man of the People (Bir Halk Adamı) 1966, romanlarıyla geçmiş günlerin özlemini alaycı, buruk bir dille yansıtan Chinua Achebe (1930); Afrika dışında da geniş bir okur kitlesi bulan ilk yazarlardı. Jagua Nana (1961), Burning Grass (Yanan Otlar) 1962, Beautiful Feathers (Güzel Tüyler) 1963, People of the City (Büyük Kent insanları) 1963, İska (1966) gibi Afrika yaşamından değişik görünümler veren romanlarıyla Cyprian Ekwensi (1921); A Dance of the Forests (Ormanlara Özgü Bir Dans)

1963, The Lion and the Jewel (Aslan ve Pırlanta) 1963, The Road (Yol) 1965 adlı oyunları ve AvrupalIlara öykünmeyi hüner sayan Zencileri taşlayan alaycı romanı The interpreters (Yorumcular) 1965 ile Wole Soyinka (1934) kısa sürede onlara katılmakta gecikmediler. Bu arada, Marksist görüşlerinden ötürü Jomo Kenyatta’ca cezaevine konulan Kenyalı James Ngugi (1938), Weep Not, Child (Ağlama Yavrum) 1964, The River Between (Aradaki Irmak) 1965, A Grain of Wheat (Bir Buğday Tanesi) 1965 gibi romanları ve The Black Hermit (Kara Yalnızlık) 1968 adlı oyunuyla Doğu Afrika’nın en beğenilen yazarlarından biri olduğunu kanıtladı.
Three Plays (Üç Oyun) 1966 adlı kitapta yeralan Song of the Goat (Keçinin Şarkısı), The Masquerade (Maskeli Balo), The Raft (Sal) gibi güldürülerini ve toplu şiirlerini içeren A Reed in the Tite (Gelgitlerin Ortasında Bir Kamış) 1965 yazarı John Pepper Clark (1935); Dear Parent and Ogre (Sevgili Koruyucu ve insan Yiyen Dev) 1964, The New Patriots (Yeni Yurtseverler) 1965 gibi taşlama oyunları ve töreleri alaya alan cüretli romanı (The Burnt-out Marriage .(Yanıp Kül Olan Evlilik) 1967 ile belirli bir çizgiye ulaşan sarif Easmon; The African Child (Afrikalı Çocuk) 1959, The Radiance of the King (Kralın Parlaklığı) 1965 gibi destansı romanlarında Afrika gelenek ve göreneklerini özlemle dillendiren Camara Laye ( 1928); Wand of the Noble Wood (Soylu Tahtadan Yapılma AsaJ

1961, Blade Among the Boys (Çocuklar Arasındaki Hırgür) 1962 adlı toplumsal eleştiri romanlarıyla Onuora Nzekwu

(1928)); The Second Round (ikinci Raunt) 1966 romanında siyasal taşlamayı ön planda tutan Lenrie Peters öteki önemli yazarlardır.

Öte yandan, Güney Afrikalı ve RodezyalI bazı zenci yazarlar ülkelerinde izlenen katı ırk ayrımı uygulamasına karşın sivrilmesini bildiler: Dark Testament (Kara Vasiyetname) 1942 adı altında yayımlanan öykü kitabı ve Song of the City (Büyük Kent Şarkısı) 1944, Mine Boy (Maden Çocuğu) 1946, A wreath for Udomo (Udomo için Bir Çelenk) 1956 gibi oldukça duygusal ama çarpıcı romanlarıyla Johannesburglu Peter Abrahams; kara derili Afrikalının kendi öz topraklarındaki köle yaşamını korkusuz bir anlatımla dillendiren Down Second Avenue (ikinci Caddeden Aşağısı) 1959 adlı kusursuz çalışması ile Pretoryalı Ezekeel Mphalele ilk olarak; 1974 te 3 Port Elizabeth Plays (Üç Port Elizabet Oyunu) adı altında yayımlanan kitapta yeralan iki oyunu Boesman and Lena (Boesman ve Lena) ile Statements (Deyişler) Afrika ve İngiliz tiyatrolarında gösteriye sunulan Athol Fugard ise daha sonra, dikkati çeken yazarlar oldular. Lewis Nkosi ve Alex La Guma aynı toprakların yetiştirdiği önemli zenci yazarlardır.
Bu arada, Neville Denny’nin yayımladığı Pan-African Short Stories (Afrika’ya ilişkin Kısa Öyküler) 1965, Paul Edwards ın yayımladığı Modern African Narrative (Modern Afrika Hikâyeleri) 1966, John Reed ve Clive Wake’inA Book of African Verse, (Afrika Şiirinin Bir Kitabı) 1964, Richard Rive’ın Modern African Prose (Çağdaş Afrika Düzyazısından Örnekler) 1964 Zenci yazarların eserleriyle ilgili başlıca antolojilerdir. OladeleTaiwo’ nun An introduction to West African Literature (Batı Afrika Edebiyatına Bir Giriş) 1967 ile “Black Orpheus” dergisinde çıkmış eleştiri yazılarını derleyip kitap halinde yayımlayan Ulli Bier’in introduction to African Literature (Afrika Edebiyatına Giriş) 1967 eleştiri dalında iki önemli eserdir.

Ayrıca, Angola’da av hayvanları ve avlanma yöntemleriyle ilgili olarak Portekizce yazılan bazı kitaplar, EtiyopyalI papazların kendi uydurdukları bir abece bu dille yaptıkları birkaç İncil çevirisi geriye kalan Zenci Afrika edebiyatını oluşturur.

2. Beyaz Afrika Edebiyatı. Afrika ya yerleşmiş AvrupalIların oluşturduğu bu edebiyatın yazarları eserlerini Afrika-ance ve daha çok İngilizce olarak yazarlar. Putataparlığa övgü içerikli büyük eseri Story of an African Farm( Bir Afrika Çiftliğinin Öyküsü) nü 1883 “Ralph iron” takma adıyla yazan Alman kökenli kadın romancı Olive Schreiner (1855-1920) bu edebiyatı başlatan kişi olarak anılır. Yaklaşık yarım yüzyıl sonra onu izleyen William Plomer (1903-1973), tıpkı Schreiner gibi renk ayrımı göstermeksizin, hatta kara derili insanı sevecen bir yaklaşımla ele alan Turnboltt Wolfe (1926), Sado (1931 ), The Case is Altered (Durum Değişti) 1932, Ali the Lion (Aslan Ali) 1936, A Shot in the Park (Parkta Bir Silah Sesi) 1955 romanlarının ve I Speak of Africa (Ben Afrika’dan Konuşuyorum) 1927, Paper Houses (Kâğıttan Evler) 1927 adı altında yayımlanan kısa öykü kitaplarının yazarı olarak gösterilen tepki karşısında Güney Afrika’ yı terketmek zorunda kaldı. The Wayz-goose (inatçı Kaz) 1928, Adamıastor (1935), The Flowering Rifles (Çiçek Açan Tüfekler) 1939 gibi çağdaş uygarlığa başkaldıran şiir kitapları ve Broken Record (Kırık plak) 1934, Light on a Dark Horse (Bir Kara Atı Aydınlatmak) 1951 adı altında yayımlanan kendi özyaşam öyküleriyle şair Roy Campbell (190Î-1957); içinde yaşadığı toplumu acı bir dille kınayan romanlart God’s Stepchildren (Tanrının Üvey Çocukları) 1924, The Burning Man (Yanan Adam) 1952, The Wizard Bird (Sihirbaz Kuşu) 1962 ile Sarah Getrude Millin (1889-1968), The Lost World of Kalahari (Kalahari’nin Yitik Dünyası), 1959, The Heart of the Hunter (Avcının Yüreği) 1961 gibi gezi kitaplarıyla Laurens Van der Post (1906) ve Pauline Smith bu dönemde eser veren öteki yazarlardı. Irk ayrımı (apartheid) siyasasının hükümetlerce ülkelerinin resmi uygulaması olarak benimsenmesinden sonra, buna karşı büyük bir tepki edebiyatı gelişti: Alan Paton (1903-) Güney Afrika’nın kara derili insanına duyduğu sempatiyi dillendiren romanı Cry the Belowed Country (Ağla, Sevgili Yurdum) 1948 ile başlattığı bu akımı (Too Late the Phalarope ( A-.rt.’ Çok Geç Deniz Çulluğu) 1953, Debbie Go Home (Deb-

bıe Evine Git) 1961, Apartheid and the Archbishop (Irk Ayrımı ve Başpiskopos) 1973, Knocking on the Door (Kapı Vuruluyor) 1975, Ah But Your Land is Beauti-ful (Ama Senin Toprakların Çok Güzel) 1981 gibi öteki eserleriyle sürdürdü. The Grass is Singing (Otların Şarkısı) 1950, The Golden Notebook (Altın Defter),

1962, Briefing tor a Descent into Hell (Cehenneme iniş Brifingi) 1971, The Summer Betore the Dark (Karanlıktan Önceki Yaz) 1973 gibi romanlarında Marksizmi benimsemiş kişilerle bu öğretiden kopmuş kişileri yüzleştirip durmaksızın tartıştıran RodezyalI kadın yazar Doris Lessing (1919), Francis Carey Slater, Dan Jacobson ve Nadine Gordi-mer beyaz Afrika edebiyatının öteki temsilcileridir.

Yorum yazın