Yeşil Burun Adaları

Yeşil Burun Adaları

YEŞİLBURUN ADALARI, Batı Afrika’da, Atlas Okyanusu’nda adalar devleti. Yüzölçümü 4.033 km2, nüfusu 320.000 (1984), başkenti Praia (Sao Tiago Adası ’nda). Coğrafya konumu. 14° 47 -17° 13’ kuzey enlemleri arasında kalan Yeşilburun Adaları, Senegal’ın 500 km batısında uzanır. Volkanik kökenli 15 adadan oluşan Yeşilburun Adaları iki gruba ayrılır: 6 büyük (Santo Antâo, Boa Vista, Sâo Nico-lau, Sal ve Santa Lueia) ada ve 2 adacıktan (llheu Branco ve llheu Raso) oluşan kuzeydeki Rüzgârüstü Adaları (Barlaven-to) ile Sâo Tiago (adaların en büyüğü), Fo-go, Maio, Brava adalarıyla 3 adacıktan oluşan güneydeki Rüzgâralta Adaları (Sotavento).

Yüzey şekilleri. Yeşilburun Adaları, volkanik kökenli olmakla birlikte, ülkenin tek etkin yanardağı, Fogo Adası’ndaki, Pico do Cana’dur. (2.830 m). Fogo ve öteki 6 büyük adanın rüzgâra açık, önemli ölçüde aşınmış dağlık bölgelerle kaplı olduğu ülkede, yalnız Boa Vista, Maio ve Sal adalarında düz alanlar göze çarpar. İklim. Tropikal iklimin gözlendiği Yeşilburun Adaları’nda, yıllık ortalama sıcaklık 22°C-27° C’dir. Kuzeydoğu alize kuşağında uzanan adalar yılın büyük bölümünde kuraktır ve az yağış alır. Bu kurak rüzgârlar kimi zaman Sahra’dan toz taşırken ağustos-ekim ayları arasında nemli güneybatı rüzgârları eser. Yağışa yol açan bu rüzgârların etkisinin en çok görüldüğü ada, yılda ortalama 250 mm yağış alan Sâo Tiago’dur.

Bitki örtüsü ve hayvanlar. Tarım etkinlikleri ve hayvanların otlatılması sonucu ülkenin özgün bitki örtüsünün yok olması, toprak aşınmasına yol açmış ve doğal çevre bir çölsü görünüm kazanmıştır. Deniz sisinin oluşturduğu nemlilikle oluşan bozkır bitkilerinin görüldüğü bazı yerlerin dışında, yalnız dikenli çalılar göze çarpar. 1970’lerin sonunda yeniden büyük bir ağaçlandırma programının başlatıldığı dağlarda, çevre sular balık yönünden zengindir, yanı sıra iki tür deniz kaplumbağası yaşar. 100’ü aşkın kuş türünden ancak, 38’i düzenli biçimde üremektedir. Toplum yapısı. 1984’te 320.000 kişi yaşadığı ülkede, 1900’den sonra Afrika ölçütlerine göre oldukça düşük sayılan % 1 ’lik bir artış gözlenmiştir. Ancak, gerçek nüfus artış oranının bunun çok üzerinde olduğu ülkede, yoğun işçi ve uzman göçleri, istatistikleri çarpıtmaktadır. 1975’te bağımsızlığın kazanılmasından sonra yabancı ülkelerde yaşayan halkın bir bölümünün adalara dönmesine karşın, göç hâlâ sürmektedir. 1976’da, Angola’dan birçok göçmenin geldiği Yeşilburun Ada-ları’nın 450.000 yurttaşı günümüzde ülke dışında yaşamaktadır. Nüfus yapısı oldukça gençtir (°/o 47’si 15 yaşın, % 58’si 20 yaşın altında). Ortalama yaşam süresi (1970-1980’de erkekler için 48, kadınlar için 52) hızla yükselmekle birlikte bu değer, Batı ölçütlerine göre düşük, Batı Afrika ortalamasından yüksektir. Bağımsızlığın kazanılmasından önce siyasal, ticari ve askeri alanlardaki en yüksek görevlerin ülkeye yerleşen yabancılarla az sayıdaki yerel orta sınıf üyesi arasında paylaşıldığı Yeşilburun Adaları’nda, halkın çoğunluğunu mestizoların oluşturması nedeniyle, öteki Afrika ülkelerine oranla etnik bölünmeler daha az önem taşıyordu. Halkın en azından kuramsal olarak 1961 ‘de Portekiz yurttaşlığı verilmesine karşın, Portekiz Ginesi’nde (bugünkü Gine-Bissau) halkın °/o 98’i “uygarlaşmamış yerliler” ya da ikinci sınıf yurttaşlar olarak sınıflandırılıyordu. Ekonomisi tarıma dayanan Yeşilburun Adaları’nda halkın büyük bölümü feodal yapıda bir toprak düzeninde yaşıyordu. Bu düzende, ülke dışında bulunan toprak sahiplerinin küçük tarım alanlarında ortakçı ya da yarıcı çiftçi olarak çalışılıyordu. 1968’de başlayan ve 1970’lerde de süren uzun bir kuraklık, tarım üretiminin düşmesine ve kırsal kesimde işsizliğin artmasına yol açtı. Açlık sorunuyla savaşmayı amaçlayan Portekizliler ve 1975’te kurulan yeni Yeşilburun Adaları Hükümeti, ekonomik ve sosyal altyapının pekiştirilmesi için toprak ve su koruma tasarıları, karayolu yapım planlan gibi bayındırlık işlerine yatırımlarını yoğunlaştırdı. Önceleri ancak geçimlerini sağlayabilecek düzeyde bulunan yoksul kişilere, geçici de olsa ücretli işler sağlayan bu siyaset, toplumsal yapıda değişikliklere yol açtı.

1460’ta Portekizli gemicilerin üzerlerinde hak öne sürdüğü sırada, yerleşim bulunmayan Yeşilburun Adaları’na, 1462’den başlayarak Portekizli göçmenler geldi. Portekiz Ginesi ve Senegal’den (Gambiya’yı kapsamak üzere) çiftliklerde çalıştırılmak için getirilen kölelerin birbiriyle karışması sonucu, temelde Mestizolardan (melezler) oluşan bir topluluk doğdu. Nüfusun tümüyle Afrikalı olarak kabul edilen % 28’lik bölümü, genellikle Sâo Tiago’-da yaşar. Ülkede yaşayan az sayıda AvrupalInın büyük bölümü Praia ve Minde-lo kentlerinde oturur.

Dil. Portekizce resmi dil olmakla birlikte, Portekiz Kreolü (Grioulo) de ticaret dili olarak yaygın biçimde kullanılır.

Din. Başlıca dinin Hıristiyanlık (çoğunlukla Katolik) olduğu ülkede % 3 oranında Protestan yer alırken, uzak köylerde yaşayan küçük bir topluluk atalarından kalma ani-mist inançları yaşatır.

Sosyal güvenlik ve refah. Sosyal güvenlik ödemelerinden yalnız kentlerdeki sürekli işlerde az sayıda insan yararlana-bildiğinden, bu tür hizmetler çoğunluğa ulaşamamaktadır.

Sağlık. Bütçenin % 5-6’sı sağlık hizmetleriyle sosyal hizmetlere ayrılmış olmasına karşın, tedavi olanakları hâlâ çok sınırlıdır. Bağımsızlığın kazanıldığı dönemde, pek çok adanın hekimden yoksun bulunduğu ülke, toplam hekim sayısı yalnızca 12 idi. Ancak, 1975’ten bu yana, Küba ve Portekiz, ülkeye sağlık görevlileriyle teknik yardım göndermektedir. Yeşilburun Adaları’nda, Batı Afrika’nın nemli bölgelerinde görülen zayıflatıcı tropikal hastalıkları hemen hemen ortadan kaldırılmıştır. Günümüzde, 23 hastahane ve dispanserde, 50 hekim, 14 diş hekimi, 20 eczacı, 200 sağlık personeli görev yapar. Eğitim. Bağımsızlığın kazanılmasından önce °/p 25-28 dolayındaki okur-yazarlık orani, 1970’lerde sınırlı bir artış gösterdi. 1977’de bütçenin ancak % 1.5’i eğitime ayrılırken, bu oran günümüzde % 7.8’dir.

7-13 yaşları arasında çocukların °/o 95’inin okula devam ettiği ülkede, 14 yaşına kadar ilköğretim zorunlu olmasına karşın, olanaklar hâlâ yetersizdir. Orta dereceli 4 okulun bulunduğu adalarda, gerçek anlamda bir yükseköğrenim söz konusu değildir. Yükseköğretim çağındaki yaşayan yaklaşık 800 öğrenci, burslu olarak yabancı üniversitelerde öğrenim görmektedir.

Yargı. Yasal nedenlerle 1976’da Gine-Bissau ile birleştirilen Yeşilburun Adaları’-nda en yüksek yargı organı, Praia’daki Ulusal Yasama Konseyi’dir. 1980 Anaya-sı, ölüm ve yaşam boyu tutukluluk cezalarını kaldırmıştır.

İletişim. Günlük gazete yayının bulunmadığı ülkede, hükümetçe haftalık ve aylık bazı dergiler yayınlanır. Sâo Tiago ve Sâo Vicente’deki radyo istasyonu devlet tekelindedir.

Ulaşım. Eşek, at ve katırların kırsal kesimdeki başlca taşım araçlarını oluşturduğu ülkede, demiryolu yoktur. Karayollarının uzunluğuysa T.300 km’dir. Başlıca limanı Mindelo, Atlas Okyanusu’nda çalışan denizcilik şirketleri için bir konaklama yeridir. Ülkenin 4 havaalanından en önemlisi, Sal Adası’ndaki Uluslararası Amilcar Cabral Havaalam’dır.

Ekonomi. 1975’ten sonra büyük çiftliklerde, çoğu yabancı tekel ve mali kuruluşları devletleştiren hükümet, ticaret sektörünü sıkı bir denetim altına aldı. Sürekli kuraklık, tarıma dayalı ekonominin gelişimini 1970’lerin sonunda durdurarak kişi başına düşen ulusal gelirin önemli ölçüde azalmasına yol açtı. Ticaret açığının giderek büyüdüğü ülkede, dışsatım değeri dışalım değerinin ancak °/o 5.3’üdür. Ülke dışında çalışan göçmen işçilerin gönderdiği dövizler, ticaret açığının yarı yarıya azalmasını sağlar.

Adalar, hemen tümüyle ağaçtan yoksun bulunmasına karşın, 1970 sonlarında, çöl görünümlü çevrenin % 60’ını kapsayan büyük bir ağaçlandırma uygulaması, toprak ve su koruma programının parçası olarak yürürlüğe girdi. Başlıca yeraltı kaynakları, puzolon (çimento yapımında kullanılan bir volkanik kaya) ve tuzdur. Toprakların ancak % 13’ünün ekilebilme-sine karşın, halkın % 90’ı tarımla uğraşır. Kuraklık nedeniyle, 1970’lerin sonunda sulama yapılmayan bazı bölgelerde tarım etkinlikleri son bulmuştur. Doğudaki Boa Vista, Maio ve Sal adaları çok kurak olduklarından, yağışlı dönemlerde bir tek bitki olarak hurma görülürken, az sayıda koyun ve keçi beslenebilir. Nemli adalar da yetiştirilen başlıca ticaret ürünleri muz, hindistancevizi, kahve, portakal ve şeker-kamışıdır. Üretilen tarla ürünlerinin başında fasulye, manyok, mısır ve tatlı patates gelir. Kuraklık, 1968-1978 arasında sığır sayısını °/o 40 oranında azaltarak, 12.000’e, keçi sayısını 70.000’e düşürdü. Tarım yöntemleri ilkeldir ve sık sık toprak aşınması görülür. Çiftliklerin yarısından çoğu 1 hektardan küçük % 3’ü 5 hektardan büyüktür. Balıkçılık (özellikle tonbalığı ve ıstakoz) önem taşır ve ormancılığın ancak uzun dönemde değer kazanması söz konusudur.

Balık işleme, konserve gibi kolları içeren sanayi dallarının GSMH’ya katkısı ancak % 2’dir. Ekonomiyi çeşitlendirmek amacıyla hafif sanayinin geliştirilmesine çalışılmaktadır. Dışsatım ürünlerinin % 77’sini alan ve dışalım ürünlerinin % 60’ını sağlayan Portekiz, ülke ticaretine hâlâ egemendir. 1970’lerin sonundan bu yana, kuraklık nedeniyle, başlıca dışalım ürünlerini besin maddelerinin oluşturduğu Yeşilburun Adaları’nın en önemli dışsatım ürünleri balık, İstakoz, tuz, şekerkamışı ve muzdur. Kişi başına düşen ulusal gelir (360 ABD doları) sıralamasında 159 ülke arasında 135. sırada yer alan ülkenin, yıllık dışsatım geliri 4 milyon dolar olmasına karşın, dışalım gideri 68 milyon dolardır (1987).

Tarih ve siyasal yapı. Yeşilburun Ada-ları’nın 1456’da, Batı Afrika keşiflerinin destekçisi Portekiz Prensi Denizci Henri’-nin hizmetindeki Venedikli tüccar Kaptan Alvise da Cadamosto’ca keşfedildiği sanılır. 1460’ta, Diego Gomes ile Antonio’-da Noli’nin ıssız Yeşilburun Takımadala-rı’nın Portekiz’in olduğunu öne sürmele-

rinden sonra, 1495’te adalar Krallık dominyonu durumuna getirildi. Portekizli göçmenler, adalarda giderek gelişen, köleciliğe dayalı bir ekonomi kurdular. 1836’da, adaları, anakaradaki Portekiz Gi-nesi ile birlikte yönetmek üzere bir genel valinin atanmasına karşın, 1879’da toprakların yönetimi birbirinden ayrıldı. Ancak, iki sömürge arasındaki sıkı ilişkiler sürdüğü gibi, pek çoğunun ataları, Portekiz Ginesi’nden gelmiş olan Yeşilburun-lular, çalışmak için çoğunlukla anakaraya yöneldiler. 1876’da köleliğin kaldırılmasından sonra, Yeşilburun Adaları ekonomisinin gerilemesi sonucu, Portekiz Gine-si, Portekiz ve öteki ülkelere göç yaygınlaştı. Portekiz yönetiminin 1920’lerde baskılarının artmasının bir ürün olarak, 1956’da, Portekiz Ginesi’nin başkenti Bis-sau’da Yeşilburunlularla Portekiz Ginelilerden oluşan bir grup milliyetçi PAIGC’-yi kurdu. Her iki ülkeyi de bağımsızlığa kavuşturmayı ve son aşamada birleştirmeyi hedefleyen PAIGC, 1963’te Portekiz Gi-nesi’nde bir ayaklanma başlattı. Partinin, 1972’de ülkenin 2/3’ünün denetimini eline geçirmesine karşın 1973’te genel sekreter ve bağımsızlık savaşının önderi Amil-car Cabral öldürüldü. Cabral’ın yerini PA-IGC’nin kurucu üyelerinden Bao Vista doğumlu Aristides Pereira aldı. Eylül 1974’te, Portekiz’in Gine Bissau’nun resmen bağımsızlığını tanımasıyla birlikte, PAlGC’nin genel sekreter yardımcısı Lu-is Cabral, ülkenin devlet başkanı oldu. Yeşilburun Adaları savaşa doğrudan katılmasına karşın, Portekiz desteğindeki Ulusal Birlik dışındaki tüm partilerin yasaklanmış olması nedeniyle, PAIGC güçlü bir yeraltı örgütü kurmuştu. 1974’te Portekiz’in de adalarda ezici bir desteğin bulunduğunu kabul ettiği PAlGC’nin adayları, 30 Haziran 1975’te yapılan seçimlerde oyların °/o 92’sini kazandı. 5 Temmuz 1975’te, Aristides Pereira’nın başkanlığında Yeşilburun Adaları Cumhuriyeti kuruldu. iki cumhuriyetin birliği ilkesinin hâlâ PAlGC’nin siyaseti olmasına karşın, birleşmenin gerçekleşmesinden önce pek çok sorunun çözümlenmesi gerektiği sonucuna varılmıştı. Kasım 1980’de, Lıris Cabral’ın Gine-Bissau Başkanlığından alınması eylemini, Başkan Pereira, iki ülke arasında İyi ilişkileri bozucu bir girişim olarak değerlendirdi. Ocak 1981’de PA-IGV’den ayrılmayı kararlaştıran Yeşilbu-runlu önderler, kendi partileri PAlCV’yi (Yeşilburun Adaları’nın Bağımsızlığı için Afrika Partisi) kurdular. Aralık 1985 genel seçimlerinde oyların, %94.5’ini alan PA-ICV, yönetimini pekiştirirken, seçim sisteminde yapılan bir değişiklikle, 56 üyeli parlamentoda, milletvekilliği sayısı 83’e çıkarıldı. Aristides Maria Pereira, Ocak 1986’da resmen ikinci kez devlet başkanlığı görevine başlarken, hükümeti de yine General Pedro Verona Rodrigues Pi-res kurdu.

1980’de Gine-Bissau ve Yeşilburun Adaları hükümetlerince hazırlanan anayasalar, ülke yaşlarını birbiriyle uyumlu duruma getirrfKtyi amaçlıyordu. Ancak Yeşilburun Adaları Anayasası başkanın adalar halkından olmasını öngörmesine karşın, Gine-Bissau’nun tasarı durumundaki anayasanın böyle bir koşul öne sürme-yişi, bazı Gine-Bissaulularda Yeşilburun-luların egemenliğine ilişkin kuşkular doğurdu. Ayrıca, Yeşilburun Adaları devlet başkanı, yürütme yetkilerini başbakanla paylaşırken, Gine-Bissau’da başkanın yetkilerinin artırılması öneriliyordu. Gine-Bissau’da 1980’de Cabral’ın devrilmesine ve anayasanın askıya alınmasına yol açan etkenlerden biri de buydu. Yeşilburun Adaları Ulusal Meclisi, genel oyla 5 yıllık dönemler için seçilen 56 milletvekilinden oluşur. Oy kullanma yaşının 18 olduğu ülkede, başbakanı atayarj Ulusal Meclis, 5 yıllık dönem için devlet başka-nını seçer. Ülkede etkinlik göstermesine izin verilen tek parti PAICV olmasına karşın, halkın katılımını genişletmek amacıyla, seçilmiş yöneticileri bulunan parti dışı yerel meclisler kurulmuştur. 14 yönetim birimine ayrılan ülkede güvenliği kolluk kuvvetleri sağlar.

Yorum yazın