Yemen Hakkında Bilgi

Yemen Hakkında Bilgi

YEMEN (KUZEY) ARAP CUMHURİYETİ, Güneybatı Asya’da devlet. Yüzölçümü 195.000 km2, nüfusu 7.500.000

(1985), başkenti San’a.

Coğrafya konumu. Yemen Arap Cumhuriyeti, Arap Yarımadası’nın güneybatısında, Kızıldeniz ile çorak ve ıssız Rubul-hali Çölü arasında yer alan ülke, kuzey-kuzeydoğudan Suudi Arabistan, doğu ve güneyden Yemen (Güney) Demokratik Halk Cumhuriyeti, batıdan Kızıldenizs ile çevrilidir.

Yüzey şekilleri. Tihama olarak adlandırılan kıyı şeridi, kum tepeleriyle kaplı bölgelerden, iç kesimlerdeki yaylaların eteklerine kadar uzanır. Bu kesimdeki dağların yüksekliği, 3.500 m’yi aşar. Doğu kesiminde dağlar, belli mevsimlerde akan derelerle ayrılan geniş yaylalara doğru giderek alçalır. Ülkede, sürekli akan ırmak ya da kısa akışlı su yoktur. Kuzey-güney doğrultusunda uzanan dağların en yüksek noktası, orta kesimde 3.660 m’dir. Genişliği 32-48 km arasında değişen kıyı ovasının yanı sıra, verimli vadiler ve vahalar vardır.

İklim. Kıyı ovalarında iklim sıcak, kuru ve nemlidir. Yazlar (haziranda 43°C) kış (şubat 16°C) arasında büyük farklılıklar görülür. Yıllık ortalama sıcaklık 30QC’dıî. Çoğunlukla kış mevsiminde olmak üzere, yıllık ortalama yağış tutarı 75 mm’yi aşmaz. Yaylalarda, Arap Yarımadasının en elverişli iklimi egemendir, bu kesimlerde bölgelere göre ısı değişiklikleri fazlaysa da, yıllık ortalama sıcaklık 18°C dolayındadır. Kışın, yüksek kesimlerde don ve kar olur. Güneybatıdan esen muson rüzgârları, temmuz-eylül arasında 800-900 m.m yağış sağlar.

Bitki örtüsü ve hayvanlar. Yarı kıraç durumdaki kıyı ovaları, çöven bitkisi ve diken otlarıyla kaplıdır. Deniz düzeyinden 200-1.200 m arasında değişen yükseklikteki kesimlerde, mürrisafi, incirk ağaçları ve hurma ağaçları yetişir. 1.200 m’yi aşan kesimlerdeyse başlıca bitkiler, yaprağını dökmeyen ağçalar ve shrubdır. Yabanıl hayvanlar ve değişik türler sınırlıdır. Özellikle, dağ keçisi ve beyazımsı arap ceylanı gibi hayvanlar fazla avlarıma nedeniyle yokolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Toplum yapısı. Yemen Arap Cumhuriyetinin nüfusu 7.500.00 olmakla birlikte, yurt dışında, genelde Ortadoğu ülkelerinde çalışan 1.25 milyon Yemenli bu sayının dışındadır. Ülkenin nüfus yapısı gençtir; nüfusun yaklaşık % 45’i 15 yaşın altındadır. Doğum oranıyla (Binde 49) ölüm oranının (binde 22) yüksek oluşu nedeniyle, yıllık nüfus artışı % 29 dolayındadır. Türrı bu verilere koşut olarak ortalama yaşam süresi (44 yıl) kısadır. Yemen Arap Cumhuriyetinde halkın hemen hemen tümü Müslümandır. Şii ve Sünni mezhepleri arasındaki çatışmalar, yüzyıllarca ülkenin toplum yapısın ve yaşamını, bugünde etkilemektedir. Sünni olan Şatiler, Hz Muhammed’den sonra gelen ilk halifenin halifeliği hak ettiği için seçildiğine, Şii olan Zaidiler ise Hz Mu-hammed’den sonra damadı Hz. Ali’nin geldiğine inanır. İS 7.yy’da Şafiler, Füney Yemen-i ve kıyı ovalarının çoğunu ele geçirdiler. Zaidiler ise Sana ve Sa’dah arasındaki yaylalarda yerleştiler. Zaidi boyu konfederasyonlarının merkezi, hâlâ kuzeydedir. Çiftçilikle geçinen bu boyların çoğunun, büyük koyun ve keçi sürüleri vardır. Genellikle çorak bölgelerde yerleşmiş bazı göçebe boylarda bulunmaktadır. Ülkenin kuzey bölgesi, Arap dünyasının yasa tanımaz yörelerinden biridir. Burada yaşayan en güçlü boylardan Ha-sid ve Bakiler yol keser, anlaşmazlıklarını silah zoruyla gözerler. Atalarıyla gurur duyar ve onlardan kalma gelenekleri söz-iü olarak kuşaktan kuşağa aktarırlar. Yaşam biçimlerindeki farklılıklara karşın, Za-idilerin çoğu, gerek kent yaşamını gerekse kentlilerin devlet yetkesine baş eğmelerini küçümseme konusunda birleşirler. Zaidi ve Şafiler arasındaki önemli farklılıklarından biriyse, Şafilerin genellikle kentlerde yaşamalarıdır. Kentimi halkın çoğu Sana ticaretle ya da küçük çapta üretimle geçinir. Ayrıca, yöneticiler, devlet memurları ve üst düzeyde din görevlilerini içeren küçük bir seçkin sınıf da vardır. Ancak, kırsal toplumlarda olduğu gibi kentlerde de toplumsal örgütlenmenin temelini akrabalık ilişkileri oluşturur. Her zaman çok belirgin olmamakla birlikte, Zaidiler ve Safiler arasındaki ayrılık, günlük siyasete de yansır.

Halkın hemen hemen tümünün İslam dinine ve küitürüne bağlı olduğu, üsteiik salt Arapçanın konuşulduğu bir ülkede dinsel inancı toplumdan ayırmak güçtür. Nüfus, karışık boyları içermekle birlikte, türdeştir. Bu nedenle, gerçekte nüfusun °/o40’ırıı oluşturan Zaidilerle geriye kalan Şafiler ayrı etnik topluluklar olarak görülmeyebilir. Bunların dışında tek etnik topluluk, eskiden sayıları 60.00Û dolayındayken 1950. başlarında yeni kurulan İsrail’e gitmek üzere ülkeden ayrıldıklarında, sayıları 1.500’e düşen Yahudilerdir.

Sosya! güvenlik ve refah. Yemen Arap

Dinsel tören sırasında bir Şii

Cumhuriyeti’nde sosyal refahın varlığından söz etmek güçtür. Halk sağlığı ve eğitim hizmetleri konusunda alınan önlemler yetersizdir. Hükümet, Mısır’da yapılana benzer bir sosyal reformu (emeklilik, sağlık sigortası ve başka olanaklarla ilgili devlet planları gibi) gerçekleştirmeye çalışmaktadır..

Sağlık. Ülkede sağlık düzeyi düşüktür. Beslenme ve tıbbi olanaklar yetersizdir (12.460 kişiye 1 hekim düşer, Dünya Sağlık Örgütü standardına göre, en az 10.000 kişi için 1 doktor gerekmektedir). Yabancı teknik hizmetlerini geliştirmeye yönelik programlara karşın, istenen gelişme sağlanmamıştır. Belirli sağlık merkezleri genellikle kentlerde toplanmıştır.

Eğitim. Nüfusun °/o 79’u okuryazar değildir. 1962’deki hükümet darbesinden önce, eğitim işlevini özel sektör üstlenmişken, darbe sonrasında devlet okullarına ağırlık verilmiş, eğitim olanakları geliştirilmiştir. Eğitim zorunlu değildir. Buna karşın, ilkokula giden 6-11 yaş arasındaki çocukların oranının 1970’te °/o 10’dan 1984’de o/o 35’e çıktığı saptanmıştır. Or-

taöğretim sağlayan okullara kaydolan öğrenci sayısı 250.000’in üstündedir. Ülkedeki tek yükseköğretim kurumu Sanâ Üni-versitesi’dir. Ayrıca, birkaç öğretmen okulu vardır.

Yargı. 1974’teki geçici anayasada, şeriat kurallarının, tüm yasaların kaynağı olduğu belirtilmektedir. Oysa pratikte hükümet, yalnız başkent dolayındaki sınırlı bir yöne çevresinde etkili olduğundan, şeriat kurallarının tüm ülkede uygulanabildiği kuşkuludur. Hükümet denetiminin dışında kalan yörelerde geçerli yargı düzeni sözlü geleneği dayalı halk yasalarıdır. Şeriat yasaları, değişik yorumlara açık olmakla birlikte, genellikle suçlular için katı bir ceza sistemini içerir. Buna karşın halk yasaları, suç ve cezada sorumluluğun paylaşılması ilkesine dayanır. Yargıçlığı, bir şeyh ya da bay yaşlıları üstlenir. Son yıllarda hükümet, siyasal suçluların davalarının görülmesi için bir Devlet Güvenlik Mahkemesi kurmuştur.

İletişim. Yemen Arap Cumhuriyeti’nde devlet denetimine bağlı günlük 2 gazeteyle bağımsız 8 haftalık yayın vardır. Ülkedeki 3 radyo istasyonunun tümü, devletin denetimindedir. Bugüne kadar ulusal bir TV yayın ağı kurulamamıştır. Ulaşım. Ülkede ulaşım ağı gelişmemiştir. Demiryolları yoktur ve yolların çoğu asfalt değildir. Ancak, başkentle öteki büyük kentleri birbirine bağlayan stablize yollar vardrı. Ayrıca, dış yardımlarla karayolları ağı geliştirilmektedir. 19.225 km’lik karayollarının yalnızca 1.900 km’si asfalttır. Ülkenin en büyük yükleme boşaltma limanı, yılda 500’den fazla geminin yaptığı Hu-deyde’dir. Sana, Ta izz ve Al-Hedeyde’de yetersiz olanaklara karşın, uluslararası hava trafiğine açık üç havalimanı bulunmaktadır. 1977’de, iç ve dış hatlarda çalışan bir Yemen-Suudi Arabistan Havayolu işletmesi kurulmuştur.

Ekonomi. Hükümet son yıllarda 1977’de dış yardımı özendirici projelerin geliştirilmesi için 5 yıllık bir gelişme planları hazırlamaktadır. Bundan başka, dış fonlar için tek kaynak, yurtdışında çalışan Yemenlilerin gönderdiği GSMH’nın yarısı oranında (yılda 1.5 milyar doları) dövizdir. Ancak, kişi başına düşen ulusal gelir 510 dolardır. Bu nedenle Yemenliler, dünyanın en yoksuk insanları arasındadır. 1981-1984 arasında, özel tüketimler nedeniyle yıllık enflasyon oranı % 40’a yükselmiştir.

Yemen Arap Cumhuriyeti’nde yeraltı kaynakları sınırlıdır. Tıhama’da As-Salif’teki tuzlalardan çıkarılan yüksek kaliteli kaya-tuzu, dışsatım açısından önemsizdir. Kı-zıldeniz’deki petrol aramalarıyla, bugüne dek başarılı olmamıştır. Sonuç olarak ülke, tük yakıt gereksinimini dışalımla sağlamak zorundadır.

Ülkede tüm alanların °/o 8’i tarıma ayrılmıştır. Genellikle yaylalarda yürütülen tarım, halkın °/o 90’ının geçim kaynağını oluşturur. Ekili alanların 3/4’ü, tarlaları kiraya verip üründen pay alan toprak sahiplerine aittir. Çiftçilik yöntemleri ilkeldir.

Yaylaların eteklerinde, Uaktörterte sövülmesi güç küçük tarlalarda çiftçilik yapılır. Yağmur yeterli olduğundran, sulama gereksizdir. Ancak tahıl, çeşitli meyveler ve pamuk üretilen Tihama Bölgesi için sulama önemlidir. 1980-1984 arasında, pamuk üretilen alanların toplamı 39.000 hektardan 13.000 hektara, dışsatım gelirleriyse 6 milyon ABD dolarından 5 milyon ABD dolarına düşmesine karşın, pamuk başlıca dışsatım ürünüdür. Deniz yüzeyinden 1.300-2.00 m yükseklikteki sulanmış alanlarda kahve yetiştirilir. Ancak, kahvenin yerini yumuşak uyuşturucu bir madde olan kat üretimi almaktadır. Ekimi devletçe istenmemesine karşın, kat dışsatımları hızla artmakta ve bu madde başlıca gelir kaynaklarından biri olmaktadır. Hükümet, ekili alanların oranının iki kata çıkarılması ve tarımsal üretimin artırılmasına çalışmaktadır.

Sanayi sektörünün gelişmesi konusundaki çabalarına ve dış yardımların fazlalığına karşın, sanayi etkinlikleri, dokuma ve çimentoyla sınırlıdır. Küçük ölçekli işletmeler, sanayiye egemendir. Son yıllarda, besin, sigara ve temizlik maddeleri üreten birkaç işletme açılmıştır.

Yemen Arap Cumhuriyeti’nde, sürekli olan dış ticaret açığı, giderek daha da artmaktadır. 1980-1984 arasında dışalımlar 6 kat artarak toplam 1.5 milyar ABD dolarına ulaşırken, dışsatımlar 50 milyondan 30 milyon dolara düşmüştür. Genellikle işlenmiş ürünler, makine, ulaşım araçları ve petrol, öteki Arap ülkelerinden ya da Avrupa, Uzakdoğu ve Okyanus ülkelerinden alınır. Buna karşılık, özellikle Yemen Demokratik Cumhuriyeti’ne, az miktarda da Suudi Arabistan, İtalya ve Cibuti’ye daha çok pamuk, kahve ve hayvan derisi ve kat

satılır. Ticaret açığının büyük bölümü dış yardımlarla dengelenir. Hükümet, dış yardım alma konusunda ülkenin stratejik konumundan yararlanır. Yurt dışında yaşayanlar kanalıyla ülkeye giren döviz çağdaş düşünce akımları, tüketim mallarına karşı istemi artırmaktadır.

Tarih ve siyasal yapı. Ülkenin bilinen ilk halkı, İÖ 13.yy’da Arap Yarımadası’na yerleşen Minaeanlardır. Minean krallıklarının en ünlülerinden Seba Krallığı, İÖ 950-115 yıllarında egemenlik kurdu, onları Himyeriler izledi. IS 525’te EtiyopyalIlar Himyerileri yendi. Himyeriler de 50 yıl sonra Perslere yenildiler. Ülke 7.yy’da Müslümanlığı benimsedi ve 9.yy’da Zai-dilerin Rassid Hükümdarlığı’nı kurmasıyla başlayan imamların egemenliği, 1962’ye kadar sürdü. OsmanlIlar, 1517’de Yemen’i ele geçirdilerse de, 1872’ye kadar tümüyle denetimleri altına alamadılar. Türklerin Yemen’deki yönetimi 1918’e kadar sürdü. Ancak, 1911 ’de, imam Yahya önderliğindeki ayaklanma sonucunda yapılan bir antlaşmayla Türklerin egemenliği kabul edildiyse de, ülkenin iç kesimlerinde, yaylalarda yönetim imam Yahya’ya geçti. Birinci Dünya Savaşından sonra, Yemen ile Büyük Britanya’nın Aden Krallığı (bugünkü Yemen Demokratik arasında birçok bölgesel anlaşmazlıklar oldu, ingilizler 1934’te Yemen’-in bağımsızlığını resmen tanıyınca, bu anlaşmazlıklar sona erdi. 1940’ta yönetime gelen imam Yahya, ülkeyi diktatörlükle yönetti ve Yemen dış ülkelere kapalı, feodal konumunu korudu. 1948’de bir hükümet darbesi girişiminde, imam Yahya’nın su-ikaste uğramasından sonra, yerine oğlu imam Amhed tahta geçti, imam Ahmet’in yönetiminde Yemen ile dış ülkeler arasında diplomatik ilişkiler kuruldu ve ülkenin geliştirilmesi için dış yardım sağlandı. 1962’de Ahmet’in ölümünden sonra, tahta oğlu Muhammed geçti. Ancak, o da tahta geçişinin ilk haftasında Albay Sallal’-ın (daha sonra ülkenin ilk cumhurbaşkanı oldu) önderliğinde bir askeri darbe sonucunda, tahtından indirildi ve Yemen’in bir cumhuriyet olduğu ilan edildi. Bununla birlikte, Muhammet yeniden monarşiyi getirmek üzere boylardan destek sağlamaya girişince, 1970’e kadar sürecek iç savaş patlak verdi. 1967’de, Başkan Sallal görevinden alındı. Bundan sonra başlayan itkidar savaşlarıyla, birbiri ardından yönetime geçen askeri başkanların görevlerinden alınmaları ya da suikaste uğramaları sürdü. 1972 ve 1979’da, Yemen Arap Cumhuriyeti ile Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti arasında savaşlar oldu. Her savaştan sonra, iki Yemen’in birleşmesi konusunda anlaşmalar yapıldıysa da, bugüne kadar birleşme gerçekleşemedi. Ülkede yönetimin sık sık değişmesi, Yemen Arap Cumhuriyeti ile dış güçler arasındaki ilişkilerin de değişmesine yol açmaktadır. Ülke, hem Batidan hem Sosyalist ülkelerden yardım almakla birlikte, son yıllarda daha çok SSCB ile yakınlaşma içindedir. ABD ve SSCB ile silah antlaşmaları da yapılmaktadır.

1974’te yürürlüğe giren geçici anayasa-la göre, Yemen Arap Cumhuriyeti, temel insan haklarını güvenceye alan bağımsız bir İslam Cumhuriyeti’dir. Millet Meclisi, ilk toplantısını 1978’de yaptı. Daha sonra, ülkede iki ayaklanmanın bastırılması, bir devlet başkanının suikaste uğraması ve Yemen Demokratik Cumhuriyeti ile savaşlar nedeniyle, meclisin ikinci toplantısı bir yıl sonra yapılabildi. Başlangıçta 99 üyeden oluşan Millet Meclisinde üye sayısı, 1979’da devlet başkanının bir kararıyla 159’a çıkarıldı. Meclisin görevlerinden biri, geçici anayasayı gözden geçirmek ve gelecekteki parlamento seçimleri için hazırlık yapmaktır. Başkan, Albay Ali Abdullah Salih, Başbakan Dr. Abdül Kerim Ali al-Iryani’dir. Meclisin 5 yıl için seçtiği başkan, yürütme erkinin başıdır. Meclisçe atanan kabine, kendisine yardımcı olur. Ülkede başlıca üç siyasal grup, Mashayikh (Zaidilerin çıkarlarını temsil eder ve genellikle boy başkanlarıyla yandaşlarından oluşur). Ulema (tutucu din önderlerini ve bir grup Zaidiyi içine alır) ve Shabab’tır. 1979’da toplam 37.000 kişilik silahlı kuvvetlerin 35.000 üyesi, orduda görevliydi.

Başlıca Kentler Nüfus (1985)

Sana 440.000

Taiz 220.000

Al Hudaydah 140.000

Hajja 40.000

ibb 35.000

Dhamar 20.100

1982 (milyon dolar) Dışalım 1.521

Dışsatım 39

YEMEN (GÜNEY) DEMOKRATİK HALK CUMHURİYETİ, Güneybatı As ya’da devlet. Yüzölçümü 332.968 km2, nüfusu 2.220.000 (1984), başkenti Aden. Coğrafya konumu. Arap Yarımadasının güney iyisi boyunca uzanan ülke, kuzeyden Suudi Arabistan, doğudan Umman, güneyden Hint Okyanusu ve Aden Körfezi, batıdan Yemen Arap Cumhuriyeti ile çevrelenir. Kamaran, Perim ve Sokotra adalarını da içeren ülke, Umman kıyısındaki Kuria Muria Adaları üerinde de hak öne sürmektedir.

Yüzey şekilleri. Yüzey şekillerine, yüksekliği 1.500 m’yi aşan engebeli dağlarla genişliği 7-70 km arasında değişen ve batıdan doğuya giderek genişleyen kıyı ovaları egemendir. Aden dolaylarındaki sönmüş yanardağların artıkları, limanı doldurmakta, öteki yanardağ artıklarıysa doğuya doğru uzanan ovalarını kuşatmaktadır. Kuzeyde, 250 km boyunca uzanan yüksek bir yayla, Rubülhali Çölü ile birleşir. Ancak, belli mevsimlerde dik yamaç-lı vadiler arasından akar derelerden oluşan bir su ağı (vadi), dağlarla yaylaları birbirinden ayırır.

İklim. Ülkede tropikal iklim egemendir. Yazın, sıcak ve nemli kıyı bölgelerinde ısı 38°C’ye kadar yükselir. Haziran-eylül aylarında batıdan gelen rüzgârlar, iç kesimlerdeki yaylalarda 300 mm’ye ulaşan yağmurlara yol açar. Öteki bölgelerde yağmur oranı düşüktür ve kuraklık yoğundur. Kasım-mart ayları arasında kuzeydoğudan esen alize rüzgârları, kuraklığın başlıca nedenidir. Kıyı bölgelerinde kış yumuşak geçerken, iç kesimlerde de kar yağışı görülür.

Bitki örtüsü ve hayvanlar. Kıyı bölge lerinde genellikle hindistan cevizi ağacı yeşir. Kıyılardan iç kesimlere ve ve yaylalara kadar uzanan yörelerde sütleğen ekilir. Ülkede çeşitli bitkiler yetiştirilir. Ağaçlar arasında dum hurma ağacı ve hünnap ağacı da bulunur. Mürrüsafi ve günlüko-tu daha çok ticaret amacıla yetiştirilir. Dağ keçisi ve afrika ceylanı gibi bazı hayvan türleri, aşırı avlanma nedeniyle yok olmak üzeredir. Sokotra’da misk kedileri yaşar. Aden Körfezi ise zardalya, köpek balığı ve öteki balık türleri açısından zengindir. Toplum yapısı. 1984’te 2.220.000 olan nüfus, 1973 sayımından bu yana yılda ortalama % 2.2 oranında artmıştır. Nüfusun yaklaşık yarısı 15 yaşın altındadır. Bunun nedeni, doğum ve ölüm oranlarının yüksekliğiyle (doğum oranı binde 48, ölüm oranı binde 21) ortalama yaşam süresinin kısa (46 yıl) oluşudur. Çocuk ölümleri oranının çok yüksek oluşu (1.000 çocuk-

Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti görünüm.

tan 80’i), halkın yoksulluğunun ve sağlık standartlarının düşüklüğünün göstergesidir, işgücünün büyük bölümü, dış ülkelerde çalışmak üzere ülkeden ayrılırken, Yemen Arap Cumhuriyeti’nden kaçak siyasal mülteciler sığınmaktadır.

Yemen Demokratik Cumhuriyeti’nde toplum, geleneksel olmarak çeşitli gruplara ayrılır. Kırsal kesimin önde gelen kişileri emirler ve şeyhlerle, kentlerde yaşayan Sadah denen seçkinler grubu, gerek kentsel gerekse kırsal kesimdeki yoksul halkın çıkarlarını temsil etmezler. Sadah-larm peygamber soyundan geldiklerine inanılır. Bunların güçleri, dinsel durumlarıyla toprak sahibi ve ticarette etkili zengin kişiler olmalarından kaynaklanır.

1967’de eski seçkinler grubu temsilcilerinin çoğu ülkeden kaçmış ya da göç etmiş, onların yerine, parti ve devlet yöneticileri egemen olmuş durumdadır. Yeni rejimin daha sağlam temellere dayandığı kentlerde, somut değişmeler gerçekleşti. Bugün Aden, halkın gerek giyim biçimi, gerekse kadınların durumu açısından oldukça Batılı bir görünümdedir. Boyların bulunduğu yörelerde de değişmeler vardır.

Boylar, geleneksel özelliklerini, şeyhler de eski güçlerini kısmen yitirmişlerdir. Ancak, yeni düzenin eski boy üyeleri üzerindeki sosyal ve siyasal etkisi henüz sınırlıdır. Ayrıca, Hadramut gibi yörelerde Ulusal kurtuluş Cephesi’nin sosyalist siyasetine karşı büyük tepki sürmektedir. Halkın çoğu Sünni Müslümandır. Yahudiler, Hintliler, PakistanlIlar, Somaliler ve AvrupalIlar nüfusun % 2’sinden azdır. Filistin Savaşı’-ndan sonra Yahudi kökenlilerin çoğu İsrail’e göçmüştür.

Sosya! güvenlik ve refah. Geleneksel olarak sosyal güvenlik sisteminin temelini, din, rütbe ve ekonomik durum gibi etmenlerle birlikte, aile tüm ev halkı ve boy oluşturur. Ancak, bağımsızlık sonrasındaki siyasal ve sosyal düzenlemelerle bu durum değişmektedir. Bununla birlikte, sosyal refah büyük ölçüde ülke ekonomisinin durumuna bağlıdır. Hükümet, eğitim ve halk sağlığıyla ilgili önlemler dışında, sosyal refah planlan uygulanmaktadır. Kentsel alanlara göçün önlenmesi için yapılan ekonomik denetimlerin sonucu olarak, tarım işçilerinin ücretleri artırıldığı gibi onları enflasyona karşı korumak amacıyla prim de verilmektedir. Bununla birlikte, ülkede yaşam düzeyi ve Birleşmiş Milletler’in geçim endeksi standardı düşüktür (Birleşmiş Milletler’in geçim endeksi standardına göre, ABD 96, İsveç ise 100 sayılarıyla değerlendirilirken, Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti için bu sayı 27’dir).

Sağlık. Son yıllarda, özellikle Arap ülkeleri ve sosyalist ülkelerden sağlanan yardımlarla sağlık hizmetleri hızla geliştirilmektedir. ülkede hekim sıyısı 1970’de 74 iken 1980’lerde 222’ye çıkmış Yemen Arap Cumhuriyeti’ne göre kişi başına düşen hekim sayısında (7.760 kişiye 1 hekim) °/o 50 artış sağlanmıştır. Hükümet, sayıları yaklaşık 350 olan yerel sağlık merkezlerinin geliştirilmesini ön plana almaktadır. Ancak, eğitilmiş personelin azlığı ve çoğu köylere ulaşılamaması nedeniyle düşük sağlık standartlarını geliştirmek güçtür. Anayasada yer alan, her yurttaşa ücretsiz sağlık hizmeti ilkesinin gerçekleştirilmesi de zaman alacaktır.

Eğitim. Yetişkinler arasında okuryazarlık oranı, sosyal sınıflara göre büyük değişiklikler göstermekle birlikte, °/o 40 dolayındadır. Bağımsızlıktan önce Aden Kolonisi dışındaki yörelerde eğitim, genellikle

Sadah olarak adlandırılan seçkinlerin de-netimindeydi. Bu grupta okuryazarlık oranı günümüzde de yüksektir; ancak boy halklarının çoğu okuma-yazma bilmemektedir. Ülkede eğitim harçları 1974’te kaldırılmıştır. 6-11 yaş arasındaki çocukların o/o 90’ından fazlası ilkokul öğrenimi görmektedir. Siyasal açıdan eğitim sistemine çok önem verilmektedir. Bu amaçla, GSMH’nın % 7’si oranında harcama yapılmakta (öteki az gleişmiş ülkelerde bu oran % 4.4’tür) ve dış yardımların çoğu eğitime yatırılmaktadır. Cinsiyet ayrımı gözetmeksizin eğitim olanaklarının geliştirilmesi için hükümetin sürdürdüğü çalışmalar sonucunda, ülkede bir üniversite kurulmuş, ilk ve orta dereceli okulların sayısı 1.200’e yükseltilmiştir.

Yargı. Bağımsızlıktan sonra Aden’de, krallık dönemine göre farklı düzenlemeler yapılmasına karşın, yargı düzeninin örgütlenmesinde fazla değişik olmamıştır. Aden’deki Anayasa Mahkemesi le sulh mahkemeleri, medeni hukuk ve ceza hukukundan sorumludur. Her ilde de Anayasa Mahkemesi’ne bağlı bir ceza mahkemesi vardır. Ayrıca, aile sorunlarıyla ilgili davaları şeriat yasalarına göre yürüten mahkemeler de bulunmaktadır. Bu mahkemelerdeki sivil yargıçların çoğu Sadah s eçkinlerinden oluşur. Büyük kentlerden uzaktaki boylardaysa, hâlâ babadan oğula geçen bir yargıçlık düzeniyle boy yasaları uygulanır.

İletişim. Basın ve yayın, hükümetin tam denetimi altındadır. Devlet Radyo ve Televizyon Komisyonu, günlük radyo ve televizyon programlarını yayınlayan Demokratik Yemen Yayın Servisini denetler. Devlet Haber ajansının ve yayınların sahibi hükümettir. Tek günlük gazete, Aden’de yayınlanan 14 Ekim Gazetesi –

YEM

dir. Haftalık, olarak çıkan El-Tavri, Yemen Sosyalist Partisi Merkez Komitesinin propaganda organıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı da aylık bir kültür dergisi yayınlar. Ulaşım. Belli başlı kentleri birbirine bağlayan yolların dışında, kıyı boyunca yalnız Aden dolaylarında düzgün yollar bulunur. Ülke, İngiliz egemenliği altındayken, Aden’de liman olanaklarını geliştirmeye ağırlık verilirken yaygın bir yol sisteminin yapılması gözardı edilmişti. Karayollarının toplam uzunluğu 1.900 km’dir. Birleşmiş Milletler ve dış yardımları aracılığıyla limanı geliştirme çabaları sürmektedir. Ancak, ulaşım etkinlikleri, 1967-1975 arasında kapalı olan Süveyş Kanalı’nın açılmasından sonra yeniden yoğunluk kazanmıştır. Dünyanın en işlek petrol limanlarından biri olan Aden Limanı’nda, ayda 600’ün üzerinde gemi yükleme-boşaltma yapar. Ül kenin başlıca ve tek uluslararası havaa lanı Aden’dedir.

Ekonomi. Bağımsızlıktan önce ülke ekonomisi genellikle tarıma dayalıydı; buna karşılık hizmet alanına yönelik çağday bir sökter de vardı. Başlıca ekonomik etkinlikler, petrol depolama olanakları bulunan ve transit ticareti sağlayan Aden’de toplanmıştı. Bağımsızlığın kazanılmasıyla birlikte, ülkede tümüyle ulusallaştırmaya geçildiği gibi (özel sektöre giderek son verilmektedir) hizmet sektöründen çok üretime ağırlık verildi. 1971’den beri ulusal gelişme planları yürürlüktedir ve GSMH yılda ortalama % 7 oranında büyüme göstermektedir.

Yemen’de, yeraltı kaynaklarının bulunduğu bilinmekteyse de, özellikle Hadramut’-taki yoğun aramalara karşın, henüz kaynaklardan yararlanılamamaktadır. Bu ko-

nuda teknik yardım, Batı ülkelerinden ve Sovyet Bloku’ndan sağlanmaktadır. Aden dışında yaşayan halkın çoğu, tarımla uğraşır. Ancak, 260.000 hektarlık tarımsal alanı, toplam alanların yaklaşık % 1,5’i kadardır ve bu alanların yalnız 1/3’ü ekilidir. Başlıca tahıllar, akdarı ve süpürge dansıdır. Yıl boyunca, meyve ve sebze de yetiştirilir. Hadramut’ta hurma üretilir. 2 milyon başta fazla çiftlik hayvanı vardır. Bunların çoğu, keçi ve koyundur. 1968 ve 1970’te yapılan tarım reformlarıyla, toprak sahipliği sınırlandırılmıştır. Üretimin yaklaşık °/o 90’ını oluşturan hayvan otlakçılığı dışında özel girişim yoktur. Zengin dalyanların geliştirilmesine önem verilir. Sardalya, hamsi ve ton balığı, pamuktan sonra en önemli dışsatım kaynaklarıdır. Kooperatiflere ve devlete ait dalyanlar vardır. Balık filoları dış kaynaklardan yararlanarak çağdaşlaştırılmıştır. BU işle uğraşan bazı özel girişimciler de bulunmaktadır.

işletilebilir doğal kaynakların bulunmaması, nitelikli işgücünün azlığı ve iç pazarın küçük olması, sanayinin gelişmesindeki başlıca engellerdir. Genelikle Aden dolaylarında yoğunlaşmış yapım sanayii sınırlıdır ve tüketim mallarının üretimine ağırlık verilir. Besin maddeleri, içki, sigara ve sabunun yanı sıra, dokuma ve yapı gereçleri de üretilir. Devletleştirme girişimlerine karşın, sanayi kuruluşlarının çoğu eski ve bağımsızdır. Dış ülkelerde yaşayan Yemenlilerin yatırımlarıyla finanse edilen bazı küçük ölçekli özel girişimler vardır.

Aden’deki petrol rafinerisi, bugün dışalım ve dışsatım etkinliklerinin merkezi durumundadır. Dış ticaretin % 83’ünü petrol ürünleri, dışalımların % 60’ını da ham petrol oluşturur. Yemen Demokratik Cumhu-riyeti’nin siyasal açıdan Doğu bloku ülkeleriyle yakın ilişkileri bulunmasına karşın, sosyalist ülkelerden yapılan dışalımlar % 14 dolayındadır. Bunun başlıca nedeni, ülkenin gereksinimi olan malların ancak batılı ülkelerden sağlanabilmesidir. Bu nedenle dışalımların % 60’ı OECD ülkelerinden yapılır. Yemen Demokratik Cum-huriyeti’nin en yoğun ticaret ilişkisi içinde olduğu ülke Japonya’dır.

Tarih ve siyasal yapı. Bugün Yemen Demokratik Cumhuriyeti’nin bulunduğu bölgede yaşamış halkların en eskisi, İÖ

13.yy’da Arap Yarımadası’na yerleşen Mi-naenlardır. İslamiyet, ülkeye İS 7.yy’da Emevi Halifeliği döneminde yayıldı. 1400’lerin sonunda Yemen’den Hindistan’a giden bir ticaret yolunun kullanılmaya başlanması, AvrupalIların Arap Yarıma-dası’na gelmesine yol açtı. İngilizlerin bir kömür ikmal limanına gereksinim duymaları, 1839’da Aden’in Büyük Britanya imparatorluğu’na katılmasıyla sonuçlandı. Aden, 1935’te İngiliz sömürgesi oldu. Ülkenin iç kesimlerinde krallıklar haline getirilen birçok küçük feodal devletle birlikte Güney Arabistan Federasyonu’nun bir üyesi olduğu zaman bile ingilizlerin egemenliği altındaydı. 1964’te İngiltere, Aden’in ve krallıkların bağımsızlığına ilişkin.planlarını açıkladı, Ülkede birbirine rakip etnik milliyetçi gruplar ortaya çıktı ve ingilizler ayrıldığında hangisinin egemen olacağı konusundaki tartışmalar, giderek” düşmanlıklara yol açtı. Sonuçta, Marksist Ulusal Kurtuluş Cephesi, ülkenin denetimini ele geçirdi. Kasım 1967’de ingilizler ülkeden ayrılınca, Kahtan el Şaabi, Güney Yemen HalK Cumhuriyeti’nin ilk başkanı oldu. Bununla birlikte, Ulusal Kurtuluş Cephesi, kendisine karşı olan grupları ortadan kaldırmaya çalıştığından, ülkede karışıklıklar sürdü ve siyasal görüşler giderek kutuplaştı. İngiltere’nin mali desteğinin yitirilmesi ve Süveyş Kanalı’nın kapalı kaldığı süre içinde (1967-1975) Aden Limanı’ndan gelin sağlanamaması nedeniyle, hükümet daha çok sosyalist ülkelerden yardım istemeye yöneldi. 1969’da başkan el Şaabi zorla görevinden uzaklaştırıldı. Yerine ülkeyi, kollektif önderlikle yönetmek üzere, ondan daha solda olan bir grup işbaşına geçti. Bunu, geleneksel toplumun parçalanmasına neden olan toprak reformlarıyla komşu ülkelerin çoğuyla ilişkilerin azalması sonucunu doğuran, birçok yabancı şirketin devletleştirilmesi olayları izledi. 1970’in sonunda, yeni bir anayasanın hazırlandığı açıklandı ve ülke yeniden Yemen Demokratik Halk Cumhuriyti adını aldı. Komşu ülke Yemen Arap Cumhuriyeti ile ilişkiler gergin olduğundan, 1972’den ve 1979’da iki ülke arasında savaşlar oldu. Sık sık ateşkes antlaşmalarının yapılması, iki Yemen’-in birleştirilmesine yönelik planları da başlattı. Halkın bu planı desteklemesine karşın, plan gerçekleşmedi. 1980’de Ali Nasır Muhammet, devlet başkanı, ve Prezid-yum başkanı olarak atandı. Ali Nasır Muhammet’in 6 yıl süren devlet başkanlığı ve başbakanlık görev Ocak 1986’da, General Haydar El Attas’ın düzenlediği darbe sonucu son buldu. Nasır Muhammet, Etiyopya’ya kaçarak siyasal mülteci hakkı elde etti. Bu olayda, darbeciler ve Muhammet yanlıları asker ve sivil halktan 10.600 kişi yaşamını yitirdi. Komşu Arap ülkeleri, SSCB ile yakın ilişkilerinden dolayı, Yemen Demokratik Cumhuriyeti’ne karşı kuşkulu bir tavır takınmaktadır (özellikle, şimdi Yemen Demokratik Cumhuriyeti ile soğuk bir barış ilişkisi olan, ancak 1972-1976 arasında savaş yapılan Umman). Bununla birlikte, son yıllarda özellikle Suudi Arabistan ile ilişkiler geliştirildi ve Yemen Demokratik Cumhuriyeti bazı Arap kaynaklarından yardım almaya başladı. Ülkenin geçmişte olduğu gibi günümüzde de karşı karşıya kaldığı sorun, bağıl bulunduğu dış güçlerin baskısı altında kendi iç siyasetini bağımsızca yürüte-memesidir.

1970 Anayasası, 1978’de, ülkenin tek partisi olan Yemen Sosyalist Partisi’nin kurulmasına olanak verecek biçimde değiştirildi. 1978’deki genel seçimlerden sonra, anayasayı hazırlayacak Yüksek Halk Konseyi kuruldu. Bu konsey de, siyaseti oluşturacak en üst kuruluş olan 11 üyelik Prezidyum’u seçti. Hükümet katı Marksist bir tutum izlemekle birlikte, bu terim resmen kullanılmaz. Ülkede 6 valilik vardır. Bunlar batıdan doğuya doğru sıralanırlar ve bölgesel yönetimi sağlarlar. Aden’in dışında belediye yoktur. Yargı düzeni, Anayasa Mahkemesi, yerel olarak da Sulh Mahkemelerince sağlanır. Ancak, çoğu bölgelerde hâlâ boy adaleti yürürlüktedir. Vergi kaçırma dahil çok değişik suçlar, ölüm cezasının uygulanmasına neden olabilir. Siyasal açıdan rejime karşı hareketler bastırılır. Bu konuda ordunun hükümeti desteklemesine karşın, ordudan de gelebilecek bir tehlikeyi önlemek amacıyla büyük bir milis gücü hazır bulundurulur.

Başlıca Kentler Nüfus (1986)

Adene 367.000

Mukalla 100.000

Mualla 44.626

Shaykh Utman 35.000

Doğal Kaynaklar (x 1000 Ton) 1980

Tuz 75

1984 (milyon dolar) Dışalım 820

Dışsatım 467

Yorum yazın