Yayla Nedir

Yayla Nedir

YAYLA, coğ., akarsularla derin bir biçimde yarılmış, parçalanmış, üzerinde düzlüklerin belirgin olarak bulunduğu, deniz düzeyinden yüksek yeryüzü parçası, plato. Yaylaların yükseltileri genellikle 500-600 m’den başlayarak 2.000 – 3.000 m’ye kadar çıkar. Yaylayı ovadan ayıran en önemli fark, yükseltiden çok ırmaklarca derin olarak yarılmış olma özelliğidir. Yaylalar, aşınım sonucu giderek daralır ve özelliğini yitirerek yerini dağlara, tepelere bırakır. Yayla oluşumları çeşitlilik gösterir. Bir bölümü yanardağ püskürmeleri soucu lavların oluşturduğu örtüler ya da kıvrım dağları arasındaki düzlüklerin yarılmasıyla oluşur. Yaylalar üzerinde yetişen çayır otları hayvancılık için önemlidir. Bu nedenle, yaylalar genel olarak hayvancılıkla geçinen kırsal toplulukların yerleşim alanıdır. Orman sınırının üzerindeki yükseltilerde yer alan yaylalarda yetişen bitkilere Alpin çayırları, bitkileri denir. Yaylalarda toplanan sular birleşerek birçok büyük ırmağın yukarı çığırını oluşturur. Yaylalar orman, alpin bitkileri ve karlı doruklar arasında dünyanın birçok köşesinde eşsiz doğal güzelliklerin birleştiği yerler olarak ilgi çeker.

Dünyanın en önemli yaylalarına Asya’da rastlanır. Bu yaylalar şunlardır: Tibet Yaylası, İran Yaylası, Moğolistan Yaylası ve Dekkan Yaylası. Deniz düzeyinden 4.500 – 5.000 m yükseklikteki Tibet Yaylası’nın sert koşulları altında tarım ancak akarsu vadilerinde yapılır. Elverişsizliğinden ötürü, bu bölgede nüfus yoğunluğu çok azdır. İran Yaylası, içinde büyük tuz göllerinin oluşageldiği çölümsü, iç sulu bir bölgedir. Alan sıradağlarla çepeçevre kuşatılmıştır. Moğolistan Havzası görece alçaktır (250 – 500 m arası), ancak çöl benzeri bir yayla olup (Gobi Çölü), Batı Çin’deki bazı alçak düzlüklerle bağlantılıdır. Bunlar Taklamakan Havzası ileÇun-garya Havzası gibi hüzlüklerdir. Hindistan’ın büyük bölümünü, dümdüz bir yükselti olan Dekkan ve Yaylası kaplar, Bu düzlük kenozoik dönem sonunda bazaltlı lavların akışıyla oluşmuştur. Afrika’nın hemen hemen tümü bir tek yayla oluşumudur. Ancak, bu yaylada birbirinden ayrı birtakım düzlükler belirlenebilir: Doğu Afrika Göller Bölgesi, Çad Havzası ve Kongo Havzası gibi. Doğu Afrika Göller Bölgesi yaklaşık 1.200 m yükseklikte yer alır. Çevresi Doğu Afrika Rift Vadisi ve Orta Afrika kırılma gölleriyle kuşatılmıştır. Çad Havzası İle Konga Havzası, yerkabuğunun çökmesi sonucunda oluşmuştur. Bu bölgeler bir yaylaya oranla çökeldikleri için hâlâ 300 m’nin üstünde bir yükseklikte yer alırlar. Burada da akaçlamanın yetersizliği, birçok göl ve bataklığın oluşmasına yol açmıştır, ispanya’da Meseta ile Fransa’da Masif Santral Avrupa’nın en önemli yaylalarıdır. Ortalama 700 m yükseltide yer alan Meseta, dağlarla çevrilidir. Bunlar kuzeyde Pireneler ile Cordlllera Cantabrica (Kan-tabriya Dağları) ve güneyde Sistema Be-ticos’dur (Sierra Nevada bu sıradağlar arasında yer alır). Kastilya Sıradağları bu yaylayı ikiye böler. Bozkır tipi ve yarı çöl tipi bitki örtüsüyle kaplı bu bölgede, sıcak yazları ve soğuk kışlarıyla hemen hemen tam bir kara iklimi egemendir. Bir zamanlar doğal ormanlarla kaplı olan bölge, ağaç kesimi nedeniyle çıplak bir düzlüğe dönüşmüştür. Birkaç yerde yetiştirilen çeşitli toprak ürünleri içinde en önemlisi buğdaydır. Yüksekliğinden (1.000 m’nin üstüned) ve basık görünümünden ötürü Fransız Masif Santralı, Meseta’ya oranla bir yaylaya çok daha fazla benzer. Bu bölge aşınmayla düzlenip yerkabuğunun kabarmasıyla oluşmuş bir dağ kütlesidir. Kuzey Afrika’da en önemli yaylalar batıda kıyı şeritleriyle Kayalık Dalar arasında, doğudaysa Appalaş Dağları’nın batısında yer alır. Batıda kuzeyden güneye doğru Alaska’da Yukon Yaylası, Kanada’da Britanya Kolumbiyası iç Yaylası ve ABD’de Kolumbiya Yaylası İle Kolorado Yaylası sıralanır. Yatay tortul katmanlardan oluşan Kolorado Yaylası özellikle Büyük Kanyon ile ün kazanmıştır. Burada Kolorado Irmağı yatağını 1.500 m’ye varan bir derinliğe kadar oymuştur. Kıyı boylarıyla Kayalık Dağlar arasındaki dağlık bölgenin kalan bölümünde (Harney Havzası ile Büyük Havza) aralarında Büyük Tuz Gölü de olmak üzere, çok sayıda ovayla birbirinden ayrılmış sıradağlar vardır. Yalnız ABD sınırları içinde görülen doğu yağla-ları yer yer akarsularla parçalanmıştır, bu büyük düzlüklerin (Great Plalns) kapladığı alanın içinde, Ozark yaylaları gibi yaylalar ve birbirinden ayrı birkaç dağ zinciri bulunur. Ancak gerçekte bu bir ova olmayıp, setler biçiminde yaylalardır. En alçak noktalarında Büyük Göller ile önemli akarsular olan Kanada’daki Mackenzy ve ABD’deki Mississippl yer alır. Bunlar doğudaki dağlardan batı kıyılarına doğru yayılırlar. Büyük Yayla’nın Kanada sınırları içinde kalan en alçak kesiminden Büyük Göller Bölgesi’nin kuzeyine kadar uzanan alanda, düşük hava sıcaklığı ve yetersiz sulamadan ötürü tarım olanaksızdır. Kuzeybatıdaki Alberta Düzlüğü gibi, yüksek sayılabilecek yerlerde koşullar daha elverişlidir ve bu düzlükler Kanada’nın en önemli tarım bölgesini oluşturur. ABD’de Büyük Yayla’nın büyük bölümünde tarım yapılır. Yine de, batıdaki daha yüksek ko-nurrllu düzlükler çok kurak olup, Kayalık Dağlar rüzgaraltı yanında yer almalarından ötürü aşınmaya yatkındırlar. Büyük Yayla’nın orta bölümü, Mississippi Havzası ile birlikte, ABD’nin tarımsal ürün gereksiniminin çoğunu karşılar.

Kuzey Amerika Sıradağları, araya giren yaylalarla birlikte, Orta Amerika’nın içerlerine kadar ulanır. Batıdaki dağlar, yani Batı. Sierra Madre, birtakım havzalar ve dağ kuşaklarınca kesilmiş bir volkanik ■yayladır. Batı Sierra Madre ile Doğu Sierra Madre arasında kalan Orta Meksika’da geniş bir yayla yer alır: (Mesa Santral) Mesa Santral. Meksika topraklarının büyük bölümünü oluşturur. Kuzeyde bu düzlük Kolorado Yaylası (ABD) ile birleşirken, bir sıra yanardağ da (Sierra Vul-c&ı ııaca Transversal) güney sınırını çizer. ruzeyden güneye, yerey yavaş yavaş yükselir ve yağış artar. Mesa Santralın en kuzey kesimi (1.500 m) çöl bitkileri de içerirken, güney bölümü (2.500 m) özgün olarak bozkır bitki örtüsüyle kaplıdır. Ancak, özellikle büyük kentlerin bulunduğu çevrelerde, bozkırlar tarıma açılmıştır. Mesa Santral, çevresini kuşatan dağlara oranla oldukça düz olmasına karşın, özellikle güneyde engebe arttığından bir düzlük niteliğinden yoksundur.

Güney Amerika’da Alti Plano yaklaşık 3.800 m bir yükseklikte, And Dağları’nın ortasında yer alır. Yayla Andlar’ın yağmur gölgesi içinde bulunduğundan oldukça kurudur. Tropikal konumundan ötürü mevsim değişiklikleri az olmakla birlikte, gündüzle gece arasındaki sıcaklık farkları büyüktür. Bu değişiklikler yükseklik düzeyinin bir sonucu olarak, 20°C’yi bulur. Bu yaylanın daha çok Bolivya sınırları içinde kalan bir bölümü derin bir gölün oluşumuna olanak sağlayacak biçimde çökmüştür (Titicaca Gölü). Güney Amerika’nın yaşlı kalkanları da yayla tanımına alınabilirler. Planalto do Matto Grasso (Brezilya Yaylası) ve Guyana Yaylası buna örnektir. Ancak, Patagonya Yaylası (Güney Arjantin) gibi bunlar da ırmaklarla pek çok yerlerinden parçalanmıştır. Avustralya’nın yaklaşık 3/5’ini kaplayan Batı Yaylası, Orta Afrika Yaylası’nın bir benzeridir. Yani, kıyı şeridinin ardında yavaş yavaş yükselen, aşınarak düzlenmiş bir yaşlı kalkan. Bu yayla kurak, çölümsü bir bölgedir. Doğu yaylaları, Doğu Avustralya Dağları adıyla bilinen bir dizi yükseltiden oluşur.

Türkiye yaylalaları. Türkiye yüzölçümünün 1/3’ünü oluşturan ovalar, yaylalar, düzlükler içinde, yaylaların toplam yüzölçümü 81.000 km2’dir. iç Anadolu’da Obruk Yaylası (Tuz Gölü-Konya Ovası arasında); Cihanbeyli Yaylası (Tuz Gölü’nün batısında); Haymana Yaylası (Tuz Gölü’nün kuzeybatısında); Uzunyayla (Yukarı Kızılırmak Bölümü’nde); Bozok Yaylası (Yozgat-Akdağmadeni arasında). Güneydoğu Anadolu’da Gaziantep Yaylası, Urfa Yaylası, Diyarbakır Havzası. Doğu Anadolu’da Erzurum-Kars Yaylası, Ardahan Yaylası; Trakya’da Ergene Havzası, Türkiye’nin başlıca yaylalarıdır.

Yorum yazın