Tutulma Nedir

Tutulma Nedir

tutulma, astronomide, bir gökcisminin bir başka gökcismini tümüyle ya da kısmen örtmesi. Tutulma, üç gökcismi aynı hizaya gelince oluşur.

Başlıca iki tür tutulma vardır. Bunlardan birincisinde, örten cisim gözlemci ile örtülen cismin arasına girer; gözlemci örtülen cismi ya kısmen görür ya da hiç göremez. Güneş tutulması, yıldızların Ay tarafından örtülmesi, Venüs ya da Merkür gezegenlerinin Güneş diskinin önünden geçmesi ve çiftyıldız tutulmaları bu türdendir. İkinci tür tutulma ise yalnızca kendinden ışımalı olmayan gezegenleri ya da doğal uyduları etkiler. Bu durumda örten cisim Güneş ile örtülen cismin arasına girer. Örtülen cisim gözlemcinin görüş hattı üzerinde kalır ama örten cismin gölgesi içine girdiğinden Güneş ışığını alamaz ve parlamaz. Ay tutulması ile Jüpiter’in gezegenlerinin tutulması olaylan bu türdendir.
Güneş ve Ay tutulmaları, çıplak gözle görülebildiğinden çok eskilerden beri ilgi çekmiştir. Tarihi kayıtlarda bu tür tutulmalara ilişkin pek çok değinmeye rastlanabilmektedir. Ayrıca doğanın keşfine yönelik ilk başarılı çalışmalar da Güneş ve Ay tutulmalarının önceden belirlenmesine ilişkin olmuştur.

Başka tutulma olayları. Yer’den bakıldığında Ay, uzak yıldızlardan oluşan bir zeminin üzerinde duruyormuş gibi görünür. Ay takımyıldızların önünden doğuya doğru hareket ettikçe, zaman zaman parlak yıldızlardan birinin ya da bir gezegenin önünden geçer ve onu örter. Ay’ın doğudaki kenarı  bir yıldıza ulaştığı anda yıldız aniden görünmez olur (gölgeye girme). Bir saat ya da daha kısa bir süre sonra Ay yıldızın önünden geçmiş olur ve yıldız Ay’ın batıdaki kenarından görünür duruma gelir (gölgeden çıkma). Bu tür örtülme olaylarının duyarlı bir zaman ölçümüyle gözlemlenmesi Ay’ın yörünge hareketine ilişkin bilgi sağlar. Yıldızların gölgede kalma süreleri de onların çaplarına ilişkin bilgi verir.

Güneş’e Yer’den daha yakın olan Merkür ve Venüs gezegenleri zaman zaman Yer ile Güneş’in arasından geçer. Böyle zamanlarda bu gezegenler Güneş’in parlak diskinin önünden yavaş yavaş geçen küçük, karanlık dairesel diskler halinde görülür. Venüs’ün geçişleri Güneş’in ıraklık açısının(*) belirlenmesi bakımından büyük önem taşır.
Örten çiftyıldızlar, Yerden ya da çok yakınından geçen bir düzlem üzerinde bulunan bir yörüngede birbirlerinin çevresinde dolanan yıldız çiftleridir. Böylece Yer’e göre yıldızlardan biri periyodik olarak öbürünün bir önüne, bir ardına geçer ve her dolanım sırasında iki tutulma olayı gerçekleşir. Çiftyıldız sisteminden gelen ışıktaki değişimlere bakılarak yıldız çiftinin yörüngesi ve bileşenlerin bağıl büyüklükleri hesaplanabilir.

Yorum yazın