Nijerya

NİJERYA. JBatı Afrika’da devlet; 954 000 kma; 116 milyon nüf. Başkenti. Lagos. Başlıca şehirleri. ibadan 1 201 000 nüf.), Ogbo-moşo (RQ7 *nn nüf.), Kano ( 565 800 nüf.). Doğuda Kamerun, kuzeydoğuda Çat, kuzeyde ve batıda Nijer ve Dahomey ile sınırlı olan Nijerya, Batı Afrika’nın en kalabalık bölgesidir.

Coğrafya

• Fizikî coğrafya. Nijerya’da birbirine kabaca paralel dört bölge ayırt edilir. Kenarında bataklıklar ve manogrov ormanı uzanan kıyı bölgesi Nijer ırmağının deltasını ve birkaç kıyı ırmağını (Kalabar, îmo, Ibo) içine alır; sık tropikal orman bölgesi, kakao ve yağ palmiyesi üretimine elverişlidir; bu bölge yerini ormanın azaldığı ve az çok ağaçlı bir savanın yayıldığı tepeler bölgesine bırakır; son bölge olan çok büyük bir yayla (ortalama 600-700 m yüksl.) BauçVde en yüksek noktasına (1 700 m) u-laşır. Ülkenin kuzeydoğu ucunda bitki örtüsü seyrekleşir ve yerini bozkıra bırakır, iklim, Sahra’dan esen harmattran rüzgârının (kasım-nisan) ve güneybatı musonunun (mayıs-ekim) etkisindedir. Güneyde bol o-lan yağmurlar kuzeyde ve kuzeydoğuda a-zalır (500 mm’den az).
• İktisadî coğrafya. Nijerya bir tarım ülkesidir. Başlıca ihracat maddeleri bitkisel fildişi ve palmiye yağı, kakao, kauçuk, tütün (îbadan’da sigara fabrikası) ve kuzeyde yetiştirilen yerfıstığıdır. Pamuk oldukça dağınık bir şekilde ekilir. Hayvancılık, kuzeyde, özellikle İkinci Dünya savaşından beri çeçe sineğiyle mücadelenin başarıya u-laştığı yerlerde yapılır; hayvancılık ürünlerinin (post, deri) büyük kısmı A.B.D.’ye ihraç edilir. Beşte dördü Beni’de elde edilen kereste ihracatı gelişmektedir. Ülkede kalay yatakları (Bauçi yaylası) ve kömür madenleri (Enugu, Udi) işletilir, öbür maden işletmeleri daha az önemlidir (Abaka-liki’de gümüş, kurşun ve çinko). Nijerya’da sanayi fazla gelişmemiştir; mahallî elsanat-larınm (dokumacılık, boyacılık, işletmecilik, rafia, tahta ve deri işçiliği [Kano], kuyumculuk, çanak çömlek yapımı) gelişmesine rağmen başlıca modern fabrikalar (besin ve makine sanayii) Lagos’tadır. Demiryolu ağı Lagos ile Port Harcourt’u Kadu-na’ya ve ülkenin kuzey ucuna bağlayan iki hattan meydana gelir. Ayrıca Benue ırmağı sefere elverişlidir.
• Son durum. Güneydoğudaki (Port Har-court bölgesi) önemli petrol yataklarının işletilmesiyle İktisadî durumda yeni bir gelişme oldu. 1960-1966 Arasında üretim 850 bin t’dan 20 Mt’a ulaştı. Port Harcourt’da bir rafineri inşa edildi. Petrolün satışı ticaret dengesi açığının azaltılmasını sağladı ve petrol 1965’te Nijerya’nın başlıca ihracat maddesi haline geldi (satış toplamının yüzde 25’ten çoğu). Bir kalkınma planı (1962-1968) tamamlandı; bu plana göre yılık üretim yüzde 4 oranında arttıysa da, bu yüzde, nüfus artışı göz önünde tutulursa kişi başına yüzde 2’den azdır. (Bk. EK CİLT)

• Nüfus. Nijerya Afrika’nın en kalabalık ve nüfus çoğunluğunun en yüksek (km*’ye 38 kişi) olduğu yerdir. Her bölgede ayrı bir etnik topluluk ağır basar. Kuzeyde müslü-manlaşmış halklar, sağlam bir kabile teşkilâtını muhafaza eder; Nijerya’nın toplam nüfusunun yüzde 16’sını meydana getiren Hausa’lar en kalabalık topluluktur. Güneyde avrupalılarla temas sonucunda kabile teşkilâtları bozulmuştur. Doğuda lbo’lar ve batıda Yoruba’lar başlıca topluluklardır.

Tarih

Bu zengin ülkede XIX. yy. ortasında iki güçlü zenci krallığı kuruldu: Benin ve Yo-ruba krallıkları. 1861 ’de lngilizler Lagos’ta askerî ve ticarî bir üs kurdular. Üssün de-

ğerlendirilmesi Nijer Krallık şirketine bırakıldı (1866); fransız ve alman rakiplerini kısa süre içinde püskürten şirket, doğu kıyıya ve iç kısma sağlam bir şekilde yerleşti. 1900’de şirketin İngiliz krallığına bıraktığı topraklar, yeni fethedilen topraklarla (Kuzey sömürgesi) birlikte tekrar teşkilâtlandırıldı. Lagos’u Kano’ya bağlayan demiryolu hattı (1896-1912) kuzeyin değerlendirilmesinin ekseni oldu. 1885’ten beri bir himaye bölgesi olan Güney toprakları önce Lagos ile (1906), sonra da Kuzey toprak-larıyle birleştirilerek (1914) Nijerya sömürge ve himayesini meydana getirdi. 1954’te himaye, bir federasyon haline geldi. Toprağın düzenlenmesiyle Nijerya cumhuriyeti İktisadî bakımdan büyük ölçüde gelişti; bağımsızlığın ilânından sonra (1 ekim 1960) devletin önemi arttı. 11 Şubat 1961 plebisitinden sonra Konfederasyon, eski İngiliz Kamerunu’nun kuzey kısmını a-larak büyüdü. Ama Yorubalara dayanan Batı bölgesi hükümet partisinin (Action Group [A.G.]) kongresi, Nijerya’da hükümet istikrarını tehlikeye düşürdü: toplantıdan sonra parti bölündü ve parti başkanı Obafemi Avolovo, federal başbakan sir A-bubakar Tafava Baleva’yı bu bölünmeye sebep olmakla suçladı. A.G.’nin eski başkan yardımcısı Akintola, United People’s party’yi (U.P.P.) kurdu. 20 Haziranda A-volovo, federal yetkililer tarafından devlet güvenliğine karşı komplo kurmakla suçlandı ve hapsedildi.

1 Ekim 1963’te Nijerya’da cumhuriyet ilân edildi. Ama bu yeni meşrutî yapının yanı sıra, iç siyasette basitleştirmeye gidilmedi: Doğu Iboları arasında ağır basan National Convention of Nigérian Citizens (N.

C.N.C.) ile işbirliği yapan U.P.P., Batı Nijerya’da iktidarı ele geçirdi. 1954’teki üç büyük bölgeden biri olan Batı Nijerya’dan alınan topraklarla Mid – West bölgesinin yaratılması, Nijerya’yı büsbütün böldü. Federasyonun bu yeni yapısı, Federal başbakan Baleva’nm partisi Northern People’s Congress (N.P.C.) ile devlet başkanı Azi-kive’nin partisi National Convention of Nigérian Citizens’in koalisyon yapması sonucunda gerçekleşmişti.

Bu antlaşma devam etmedi ve Akintola’nın 1964’te N.C.N.C.’ye rakip olarak Nigérian National Democratic party’yi kurması, Nijerya’da siyaseti daha da karıştırdı. Sonunda N.C.N.C., Action Group’a yaklaştı ve sosyalist eğilimli bir ittifak kurdu: United Progresive Grand Alliance. Buna karşılık N.P.C., N.N.D.P. ve çeşitli partiler muhafazakâr bir topluluk kurdular: Nigérian National Alliance (N.N.A.); N.N.A. aralık 1964 seçimlerini kazandı, Baleva tekrar başbakan seçildi. Ama bu siyasî karışıklıkların yanı sıra sosyal alanda da büyük çatışmalar vardı. Sendikaların birleşik eylemlerini artırmaları, İktisadî durumun sıkıntılı bir anında birçok greve (özellikle Lagos dok işçilerinin grevi) yol açtı.

Dışta, Nijerya bir yandan tarafsızlık ilkelerini devam ettirmeğe çalışırken, bir yandan da batı devletleriyle (özellikle A.B.D. ve Federal Almanya cumhuriyeti) imtiyazlı ilişkiler kurdu ve Afrika’daki ılımlı devletler arasında yer aldı.

Siyasî gerilim, özellikle Lagos üniversitesinde, 1964’e kadar devam etti. Batı Nijerya’daki tartışmalı seçimler (ekim 1965) siyasî yozlaşmayı ortaya koydu. Seçimleri kanlı bir hükümet darbesi takip etti ve yönetimi başkumandan general İronsi ele aldı (15 ocak 1966). Bu darbeye güneylilerin (özellikle Ibolarm), kuzey halklarına karşı rövanşı gözüyle bakılabilir: Tafava Baleva ve Akintolo ile birçok önemli kimse (bu arada, Kuzey Nijerya başbakanı Ahmadu Bel-lo) öldürüldü. Bir askerî yüce meclisin temsil ettiği yeni iktidar, bunca güçlüğe yol açan federal rejime son vererek Nijerya’yı birleştirmeğe çalıştı; her türlü siyasî ve sendikal faaliyeti yasakladı. Federal bölgelerin kaldırılması kuzeyde ciddî karışıklıklara yol açtı (mavıs-haziran) ve Kano’da çoğu öldürülen İbolar, güneye doğru göçtüler. Düzeni yeniden ‘Sağlayabilecek yetenekte olmayan İronsi de, ülkenin kuzeyinde doğmuş olan albay Yakubu Govon tarafından devrildi \e öldürüldü (29 temmuz). 1 Eylülde federal sistem yeniden kabul edildi. Bu nispî muhafazakârlığa dönüş Nijerya’nın varlığını tehlikeye düşüren ciddî teh-
likelere yol açtı: yarbay Ojukvu kumanda* smdaki Doğu bölgesi (özellikle İbolar yaşar), Nijerya’nın 12 federal eyalete bölünmesinden birkaç gün sonra Biafra cumhuriyeti adiyle bağımsızlığını ilân etti (30 mayıs 1967). Mid-West bölgesi de bu ayrılmayı örnek almak istedi. Ama yoruba önderi Avolovo’nun merkezî iktidarı desteklemesi, bu iktidarın çok işine yaradı. Merkezî hükümet temmuz ayında Ojukvu’nun ayrılık hareketine karşı askerî harekâta girişti. Şiddetli çarpışmalara ve federal ordunun Enugu’yu işgal etmesine rağmen, ayrılıkçılara 1967’de boyun eğdirilemedi. Tan-zaniya, Gabon, Fildişi Kıyısı ve Zambiya’nın Biafra’yı tanıması (nisan-mayıs 1968) ayrılıkçılar için bir başarı oldu. Ama 1968 mayısında Kamala’da yapılan görüşmelerin başarısızlıkla sonuçlanmasından sonra çarpışmalar tekrar başladı.

Mayıs 1968’de, nijerya kuvvetleri, Biafra-nın elinde kalan son ikmal noktası Port Harcourt’u ele geçirdi. İki taraf arasında

23 mayısta Kampala’da başlayan görüşmeler, 31 mayısta kesildi. Biafra’da, ülkenin içerilerine doğru kaçan 600 000 kişi aç kaldı; milletlerarası kuruluşların yiyecek yardımı, Nijerya’nın hava ablukası yüzünden büyük ölçüde gerçekleştirilemedi. Habeşistan, Gana, Liberya ve Kongo hükümetlerinin aracılığıyle 5 ağustos 1968’-de Addis-Abeba’da başlayan barış görüşmeleri de çıkmaza girdi. 1968 Eylülünde nijerya birlikleri Aba ve Overri stratejik bölgelerini alınca biafra savunması zayıfladı; fakat yıl sonuna doğru savaş tekrar şiddetlendi. Bu arada çeşitli ülkelerin, barış için arabuluculuk teşebbüsleri sonuç vermedi. Savaş 1969 baharında da devam etti. Nisanda nijerya kuvvetleri, Bi-afra’nın yönetim merkezi Umuhaia’yı ele geçirdi; Biafra da Overri’yi geri aldı. Kızılhaç, açlık tehlikesine karşı yaptığı çalışmaları yürütmek için Nijerya hükümetiyle sürekli mücadele etmek zorunda kaldı. Biafra’nın direnmesi 10-11 ocak 1970’te birdenbire çöktü. Overri düşünce, biafralı general Ojukvu ülke dışına gitti. Yerine bıraktığı genelkurmay başkanı Effiong,

12 ocakta ateşkes emrini verdi ve Lagos’ta, Nijerya Federal hükümetini resmen tanıdığını bildirdi (İS ocak). Tutuklanan general serbest bırakıldı (30 temmuz).

|Bk. EK CİLT]

Kurumlar

Nijerya cumhuriyeti, Ekim 1960 anayasasıyle hükümet yetkisi başbakan ve bakanlara, yasama yetkisi de bir Temsilciler meclisiyle bir senatoya verilen federal bir devlettir. Her bölgenin kendi özel parlamentosu vardır (bir yürütme meclisi ve iki meclis). Anayasa, bölgesel ve federal meclislerin yetkisini sınırlar. (L)

NİJERYALI sıf. (Nijerya’dan nijerya-lı). Nijerya ile ilgili. || Bu ülkede oturan veya Nijerya asıllı olan. (L)

Yorum yazın