Nijer

NİJER cumhuriyeti, Batı Afrika’da devlet; doğuda Çat, güneyde Nijerya, Dahomey ve Yukarı Volta, batıda Cezayir Sahrası, kuzeyde Libya ile sınırlıdır; 1 180 000 km2: 7 523 00C nüf. Başkenti Niamey (399 100 nüf. 119901)

Coğrafya

• Fizikî coğrafya. Nijer, iklimi Sudan tipinde olan bir güney bölgesindedir. Filin-ge-Tahua-Tanut çizgisinin ötesinde bu bölge, yerini Sahil’e, sonra Ayr kütlesi ile kütleyi çevreleyen ve Sahra bölgesinin bir parçası sayılan ovalara bırakır. Ülkenin yüzey şekilleri oldukça çeşitlidir. Üzerinde birçok ada bulunan Nijer ırmağının yatağı kenarında kumtaşlı yarlarla çevrelenmiş çanaklar uzanır. Güney bölgelerinin masa biçiminde yüzey şekilleri, yükseltisi fazla olmayan Dallol Mavri ve Dallol Bosi gibi çöküntülerle (Nijer’in kurumuş kollarıdır) yarılı az yüksek ve lateritli yaylalar meydana getirir: lateritl bir kabukla örtülü olan Damergu ve Aden yaylaları, batıda Orta Nijer’in kumtaşları altına gömülür. Azauad, çok derin olmayan geniş vâdilerin aştığı büyük bir kumlu ovadır; Ayr ise dar vâdilerle yanlı bir kayalık kütleler bütünüdür, ülkenin doğusunda Çat’ın kuzeyinde uzanan kumluk bir bölge, killi Kauar ve Agram çöküntülerinin kestiği hareketli kumullardan oluşan büyük Tenere erg’ini içine alır.

Nijer ırmağı, adını verdiği ülkeye Labbe-zenga çağlayanlarıyle girer, ülkede yalnız Goruol, Sirba, Gorubi, Mekru gibi ikinci derecede kollar alır (hepsi sağ kıyıdan). Çat ırmağının ancak birkaç kolu ülkeden geçer: Komoduğu Yoge, 15 km boyunca Nijerya sınırını çizer, kış yağmurlarıyle ansızın kabaran ince bir akarsudur. Bütünüyle Sudan ve Sahil iklimi bölgesinde yer alan ülkede, birbirinden kesinlikle farklı iki mevsim (kurak ve yağışlı) vardır; yağışlar kuzeye doğru azalır.

• İktisadî ve beşerî coğrafya. Çölde ve sahilde beyaz ırktan göçebe Tuaregler yaşar. Bu göçebelerin ve yan göçebe Pöllerin bir kısmı sahra önü bölgesine yerleşmiştir. Savanalarda zenciler yaşar: batıda Cermalar ve Songaylar, Nijerya’nın kuzeyinde (bazıları Nijerya sınırını aşar) Havsa’lar, doğuda Tubbu’lar (Teda*lar, Daza’lar) ve Kanuri’ler. Halkın beslenmesinin temel kaynağı, darı, Nijer vâdisinde büyük ölçüde gelişen (bentler aracılığıyle sulama) pirinç, manyoka ve fasulye tarımıdır; bunların dışında en önemli ürün 60 000 tondan çok ihraç edilen yerfısüğıdır. Nijer’in başlıca gelir kaynağı hayvancılıktır: deve çok değildir; ama canlı olarak satılan sığır, koyun, keçiler ve et, deri, post ihracatı, ülkeye büyük gelir sağlar. Maden araştırmalan sonunda Ayr’m güneyinde Tarruaci’de bir kasiterit (kalay filizi), yatağı bulunmuştur, ama işletilmesi ve nakledilmesi güçtür. Ayrıca Nijer ırmağının sağ kıyısında, Niamey ile Say arasında önemli bir demir yatağı ve volfram bulunmuştur. Agades’in kuzeyinde Arlit’te Fransa’nın işletmek için teşebbüse geçtiği bir uranyum yatağı vardır. Ülke, dış ülkelerle güç ilişki kurduğu için İktisadî gelişme yavaştır: ihracat ve Nijerya demiryol-larıyle veya karayoluyle ve Paraku’dan sonra Dahomey demiryollarıyle yapılır.

Tarih

Nijer toprakları XIX. yy.m ikinci yarısında Nijer ırmağından veya Çat gölünden başlanarak keşfedildi. 1890’da çizilen Fransız-în-giliz sınırı, 14 haziran 1898 antlaşmasıyle daha kuzeye aktarıldı. Aynı yıl gönderilen üç fransız heyeti (Sahra’ya Foureau-Lamy; batıya önce Voulet-Chanoine, sonra Joul-land-Meynier; Kongo’dan itibaren Gentil), 1900 nisanında Kuseri’de birleşti ve orada zenci önderi Rabah’m kuvvetlerini yok e-derek Afrika’daki fransız topraklarını bütünleştirdi. 1900’den sonra askerî arazi o-lan, 1920’den sonra Fransızlara karşı mücadeleyi bırakan Nijer toprakları, 13 ekim 1922’de Fransız Doğu Afrikası çerçevesi i-çinde sömürge haline getirildi, aralık 1958’-de Fransız Milletler topluluğu üyesi oldu. 3 Ağustos 1960’ta tam bağımsızlığa kavuştu; Hamani Diori cumhurbaşkanı seçildi. 1965’-te yeniden cumhurbaşkanı seçilen Hamani Diori’nin rejimi, tek parti olan ve meclisi tamamen kontrolunda tutan Nijer İlerici partisine (Parti Progressiste Nigérien) dayanır. Rejim, 1959’da yasaklanan ve yurt dışından Cibo Bakari tarafından yönetilen sol kanat partisi Savaba ile mücadele etti: 1964’te hükümet kuvvetleriyle Savaba’nm kuvvetleri arasında birçok çatışma oldu. Ama aynı yıl içinde, merkezî hükümetle kuzeydeki Tuareg’ler arasındaki ilişkiler meselesi çözüldü.

Nijer’in dış ilişkilerinde en önemli olay, 1963’te patlak veren ve Yamusukro (Fildişi Kıyısı) toplantısında (ocak 1965) kesinlikle çözülen ciddî sınır (Dahomey ile) çatışmasıdır. Savaba’yı büyük ölçüde destekleyen Gana ile ilişkiler, Nkrumah’m devrilmesine kadar kötüydü, fakat Akra’nın o tarihte ni-jerli âsilere yardımı kesmesiyle düzeldi, Antant konsey üyesi olan Nijer, ılımlı afrika devletlerindendir ve Fransa ile sıkı ilişkilerini devam ettirir.

Cumhurbaşkanı Hamani Diori 1 ekim 1970’-te beş yıl için tekrar seçildi. 22 Ekimde yapılan genel seçimde, Nijer İlerici partisi oyların yüzde 97,09’unu aldı.(Bk. EKCTTT)

Kurumlar

Kasım 1960 anayasasıyle hükümet gücü cumhurbaşkanına (beş yıl için doğrudan doğruya seçilir ve yeniden seçilme hakkı vardır), yasama yetkisi ise beş yıl için seçilen Millet meclisine verilmiştir. (L)

Yorum yazın