Newfoundland

NEWFOUNDLAND, fr. Terre-Neuvc,

Kanada’nın doğusunda eyalet, Newfoundland adasını ve karada Belle İsle boğazıyle ayrıldığı Labrador’un kuzeydoğusunu içine alır; güneybatıda Cabot boğazıyle Cap-Breton adasından ayrılır; 402 346 km2; 569 200 nüf. Merkezi, Saint John’s (Saint-Jcan). Başlıca şehirleri: Corner Brook; Bell island; Grand Falls, Windsor, Carbonear.

Coğrafya

Kabaca üçgen biçiminde olan Newfoundland adası, yer yer tortullarla kaplanmış veya daha sonraki püskürük yarılmış mekambiyen topraklardan meydana gelir. Kuzey Amerika Apalaş bölgesinin kuzeydoğu ucu olan adada, yüzey şekilleri, genel güney-batı-kuzeydoğu yönünün aşınma sonucunda almıştır. Ada, genellikle buzulsonrası gölleri serpiştirilmiş dalgalı bir düzlük görünüşündedir ve batıdan doğuya doğru alçalır. Kuzeybatıda adanın tek yükseklikleri olan Long Range’in yükseltisi 800 m’yi aşmaz. Bu dağlar, adanın geri kalan kısmından Saint-George koyundan Blandre koyuna kadar uzanan dar bir çöküntüyle ayrılır. Yayla, buzul aşındırmasının şekillendirdiği derin vâdilerle oyuludur ve kıvrımların yönüne dikey olarak uzanan yamaçlar, birçok koy, fiyord, yarımada ve ada ile yanlıdır. İklim yağışlı (yılda 800-1500 mm su) ve soğuktur. Soğuk Labrador akıntısı, ilkbaharın geç gelmesine sebep olur; yazlar kısa ve serin, kışlar rüzgârlı ve karlıdır. Bu şartlar yüzünden adanın büyük kısmı turba yataklarıyle örtülüdür; ama batısındaki ve kuzeyindeki ırmaklar boyunca ormanlar (köknar, huş ağacı, akçaağaç, beyaz çam) uzanır. Labrador’un kuzeybatısı, Kanada «Kalkan»ının doğu ucudur; kenarında yüksek, birçok fiyordla parçalanmış ve önünde adacıklar ve kayalıklar bulunan bir kıyı u-zanır. Newfoundland eyaleti, kuzeyde Torngot dağlarını (1800 m), güneyde Hamilton ırmağının çığırını içine alır. Kıyılarda eskimolar ve eskiden yerleşmiş beyazlar yaşar; iç kısım avcılıkla ve tuzak kurmakla geçinen kızılderililerin alanıdır. Başlıca merkez, Melville gölü kıyısındaki Grose Bay e Hava üssüdür. Maden filizi çıkarımı (Watush Lake demir madenleri) gelişmektedir. Ormanları Newfoundland adası için ek bir gelir kaynağıdır.

Newfoundland adasında tarım ikinci derecede rol oynar: balıkçılar ve oduncular ölü mevsimde verimsiz tarlaları işler. Avalon yarımadasındaki ve batı kıyıdaki (Corner Brook) birkaç tarım işletmesi, otlaklara (az miktarda süt ürünleri almağa imkân verir) ve patetes, sebze, yulaf tarlalarına ayrılmıştır. Kümes hayvanları ve koyun yetiştiriciliği gelişmektedir. Ama ülkenin iç kısmının nüfusu hâlâ çok azdır. Orman işletmeciliği (Grand Falls ve Corner Brook’ta kâğıt hamuru ve kâğıt fabrikaları), maden çıkarımı (Conception koyunda demir madenleri; Red Indian Lake bölgesinde bakır, kurşun ve çinko madenleri, Lewis Brook’ta amyant; Burin yarımadasında spath flüor) ve özellikle balıkçılık başlıca faaliyetlerdir. Balıkçılık bütiln yıl boyunca kıyılarda, yaz mevsiminde de Labrador’a kadar açık denizde yapılır. Kurutulmuş veya salamura morina balığı, hâlâ balık ihracatının yansını temsil eder; a-ma öbür türler (sardalya, som balığı, tütün balığı) ile baline ve fok avcılığının da önemi artmıştır.

Botwood’daki deniz uçakları üssü ve okyanus aşan uçakların çok sık uğradığı Gan-der havalimanı sayesinde ada, Batı Avrupa’yı A.B.D.’ye bağlayan yollar üzerindeki durumundan yararlanır.

Newfoundland’da, adada ve Labrador kıyısında (Goose Bay) İkinci Dünya savaşı sırasında kurulan başka havaalanları da vardır.

Tarih

Iskandinavların çok eski tarihlerde ayak bastıkları sanılan Newfoundland’i, 1947’-de Jean ve Sebastien Cabot buldu; Corte Real, 1500’den sonra kıyıyı dolaştı. Uzun süre fransız, İngiliz ve İspanyol balıkçılarının uğrağı olan adada ingilizlerin Sain-Johns’u kurduğu (dolaylanyle birlikte Humphrey Gilbert tarafından ilhak edildi) sırada, fransızlann yerleştiği Plaisance koyuna 1655’te ilk fransız valisi Kereon tayin edildi. Ingilizler bu limanı birçok hücuma (1689 ve 1691) rağmen alamadılar; buna karşılık Iberville, Saint Johns’u ele geçirdi. Ryswick barışıyle statüko yeniden sağlandı (1697). Fransızlar Saint-Johns’u tekrar aldılarsa da (ocak 1709) Utrecht antlaşmasıyle (1713) bütün ada ingilizlere bırakıldı; Fransa’ya sadece balıkçılık tekeli ve Bonavita burnundan Riche burnuna kadar kuzey ve kuzeybatı kıyısına (o tarihten beri French Shore denir) çıkma hakkı (balık kurutmak için) verildi. Yerleşmenin sistemli bir şekilde engellenmesine rağmen adada temsilî (1832) ve sorumlu (1855) kurumlar kuruldu. Fransız balıkçıla-rıyle ingilizlerin sürekli çatışması ancak Kardeşlik antlaşmasıyle sona erdi; antlaşma Fransa’nın imtiyazlarına son verdi ve bütün balıkçılara kesinlikle eşit haklar tanındı (8 nisana 1904). 1910’da A.B.D.’de balıkçılık haklarından vaz geçti. Dominyon statüsü tanınan (1917) Newfoundland’a, Belle-lsle boğazından Chidley burnuna kadar Labrador’un kuzeydoğu kıyısı bağlandı (1927). 1929 Buhranından sonra Newfoundland, Kanada ve Büyük Britanya’dan borç istemek zorunda kaldı (1933); sorumlu hükümetinin kaldırılmasını ve yerine 1934’te göreve başlayan altı üyeli bir komisyon getirilmesini kabul etti. İngiltere, bölgede A. B.D.’ye doksan dokuz yıl süreyle üsler verdi (eylül 1940) ve Roosevelt ile Churchill, Atlas Okyanusu charte’ını Newfoundland açıklarında imzaladf (ağustos 1941). Savaştan sonra Britanya hükümeti meşrutî bir meclis topladı (1946-1948); bu meclisin Kanada ile müzakerelerden sonra (temmuz 1948) yaptığı referandum, adanın Kanada’-ya bağlanmasıyle sonuçlandı. Sözleşmeyi Kanada (şubat 1949) ve Britanya parlamentoları (mart) onayladı ve 31 mart 1949’da gece yarısı Newfoundland Kanada’nın o-nuncu eyaleti oldu. (L)

Yorum yazın