Navarra

Coğrafya. Navarra, çeşitli bölgeler üzerinde, Pirenelerden Endülüs sıradağlarına kadar uzanır. Kuzeye doğru Pirene sıradağlarının önemli bir parçasını ve Atlas okyanusu kıyı yamacının bir parçasını (Bidas-soa’nın yukarı vâdisi) içine alır. Ormanlarla örtülü bu dağlık ve sulak yamaçlarda hayvancılık (sığır ve davar) yapılır. Güneye doğru açılan daha kurak havzalarda (Pamplona, Sanguesa) tahılın yanı sıra mısır ve patates ekilir. Ebro havzasının Navarra kesimi daha da kuraktır: burada bağcılık önemli yer tutar ve ırmaklar arasındaki tahıl alanları ve otlaklar, Ebro ile kolları boyunca uzanan sulak, yeşillik vâdi-lerden iyice ayrılır.

• Tarih. Vaskonların (Basklar) yaşadığı Navarra, Ortaçağın başlangıcından itibaren Vizigotlar’ın (VI.-XIII. yy.) Franklara (Roncevaux dönemi, 778; Charlemagne’a boyun eğiş, 806; 813, 827 v.b.’de Pirenelerden geçen Franklara karşı baskınlar) ve müslümanlara karşı (843-844, 860-861 bozgunları) direnme merkezi oldu; Basklar müslümanlara karşı Franklarla, Franklara karşı müslümanlarla birleştiler. Bu küçük hıristiyan krallığının kuruluşu hakkında kesin bir bilgi yoktur. (Basklann tarihteki ilk kralları Sanche I (905-925), Kuzey Afrika müslümanlarıyle savaştı, Clunny mezhebinin ülkeye girmesini destekleye. Büyük Sanche III Garces (1000-1035), A1 va, Gui-puzcoa, Viscaya, Ribagorza ve Aşağı Na-varra’yı (Saint Jean-Pied-de Port bölgesi) hattâ Castilla’yı (1028) işgal etti. Pirene geçitlerini de ele geçirerek Ispanya’da Na-vanra’ya geçici bir üstünlük sağladı. Ama oğulları (Navarra kralı olan 11035-1054] Garcia IV Sanchez III: Castilla ve Leon kralı Fernando I; Aragon kralı Ramire I; Sobrarbe ve Ribagorza kralı Gonzalo) mirasını bölüştüler. Hükümdarlarının iyi yönetmediği Navarra’nın sınırlarını Garcia İV Sanchez lll’ü Atapuerca’da yenen (Garcia savaşta öldü, 1054) Castilla kralı Fer-ııando, yeniden Ebro’nun kuzeyine atu.
Sanche IV de Poralen’in (1054-1076) öldürülmesinden (1076) sonra, Castillalıların daha o tarihte tehdit etmeğe başladıkları Navarra kralının katili tarafından yönetil-mektense Ramire I’in oğlu Aragon kralı Sanche I Ramirez’e (1063-1094) teslim olmayı tercih etti. Keşiş Ramire Il’nin tahta çıkmasından sonra, Sanche IV’ün küçük yeğeni Garcia V Ramirez (1134-1150) ve Sanche VI (1150-1194) zamanında bağımsız yaşayan Navarra, müslümanlarla ortak sınırı olmadığından büyüyemedi. Sadece Pi-reneleri içine alan bir krallık olarak kaldı ve Castilla’nın sıkışık durumundan yararlanmayı beceremeyen Sanche VII (1194 -1234), Ebro vâdisindeki toprakların ve San Sebastian’dan Santander’e kadar Atlas okyanusu kıyısını Castilla’ya bırakınca, bütün genişleme imkânlarını kaybetti. Bununla birlikte, müslümanlardan korktuğu için, Castilla ve Aragon ile 1205 barış antlaşmalarını (Guadalajara), Aragon ile de 1209 antlaşmasını imzaladı, Las Havas de To-losa muharebesine (1212) katıldı. Ama kralların ülkede İktisadî (Pireneler ötesiyle ticaret) ve sosyal (şehirlere tanınan imtiyazlar) hayatı canlandırma çabalarına rağmen, derebeylik rejimi çok güçlüydü. Sanche VII ölünce Navarra’lıların tahta çıkmağa çağırdıkları yeğeni Champagne kontu Thibaud I (1234-1253), ülkeye yeni fuero’-lar verdi. Champagne sülâlesinin son vârisi Jeanne I, sonradan Fransa kralı olan Güzel Philippe IV ile evlenince (1284), Navarra Fransa’ya bağlandı, bu bağlılık Lar-tes’lerin Valois’lı Philippe VI’yı bertaraf ederek tahta Louis le Nutin’in kızı Jeanne ve kocası Evreux’lü Pihilippe’i çıkarmasına kadar (1328) sürdü. Fueroların kesin metinleri o dönemde yazıldı ve Cortesler o dönemde ortaya çıktı. Evreux’lü Philippe’-in oğlu Kötü Charles II, Navarra’yı Fran-sadaki şahsî siyasetinde kullandı ve Aragon ile Castilla arasındaki savaşlara karışmağa kalkıştı. Soylu Charles III (1387-1425), babasının savaşları yüzünden harap olan ülkeyi kalkındırdı ve Charles V’in 1378’de el-koyduğu topraklarını geri aldı, ölümünde yerine kızı Blanche ve damadı Aragon’lu Juan II geçti; ama Blanche ölünce (1441), Juan, öz oğlu Viane prensi Charles ile savaşa tutuştu (1461). Aragon ve Navarra’yı birleştirmeyi başaran Jüan II ölünce (1479) Navarra, 1472’de Gaston IV Phebus de Foix’den dul kalan kızı Foix kontesi Ele-onore’a (tahta çıkar çıkmaz öldü). Sonra da annesi Fransa’lı Madeleine’in vesayeti altında Eleonore’un torunu François Phe-bus’a geçti. François ölünce, kızkardeşi Faix’li Catherine, Nevarra kraliçesi oldu ve Jean II d’Albert ile evlendi (1484); ama o-toritesine, güçlükle katlanan Navarra Castilla’ya yanaştı; Aragon kralı Fernando Il’nin krallığı önce işgal (1485), sonra da ilhak etmesiyle (1512) Albert ailesinin elinde sadece aşağı Navarra kaldı; burası da Jeanne d’Albert ile Bourbon sülâlesinden Antoine’ın evlenmesiyle Bourbonlara geçti. Navarralı Henri H’nin Henri IV adiyle Fransa kralı olmasından (1589) sonra, bölge, Aşağı Fransa’ya katıldı ve Fransa kralları Fransa ve Navarra kralı unvanını aldı.

Yorum yazın