Napoli şehri hakkında bilgiler

NAPOLİ, İtalya’da şehir, Campania’nın merkezi, Napoli körfezi kıyısında, il idare merkezi; 1201000 nüf. — Napoli ili.

2 948 000 nüf. Nüfus yoğunluğu (km2’yı

2 068 kişi), İtalya’nın en yüksek yoğunluğu dur. Bu yoğunluğun büyük kısmı şehir merkezindedir, fakat toprakların verimlili ği kırları da çok kalabalıklaştırmıştır. Napoli topraklarının büyük kısmı volkanik asıllıdır: Campi Flegrei ve Vezüv’ün ya maçları, bağlar ve meyve ağaçlarıyle (özel likle turunçgiller) örtülüdür.

• Coğrafya ve güzel sanatlar. Şehir ve banliyöleri Napoli körfezi boyunca, Cam-

pi Falegrei ile Vezüv arasmda 20 km kadar U2anır. Şehir XIII. yy.a kadar pek yayılmamıştı. Daha sonra çeşitli işgallerle yüzölçümü bir hayli genişledi ve başkent olunca da önemi arttı. Nüfusu 1266’da An-jou’ların işgali sırasında 40 000 kişiydi; XVI. yy. başında bu sayı 110 000’e yükseldi. Aragonlu Alfonso ve halefleri bugün kü via Roma (Roma yolu) yüksekliğinde yeni surlar inşa ettirerek şehrin alanını ge nişlettiler. Yüz yıl süren İspanyol hâkimi yeti sırasmda genel vali Toledolu Pedro soylu büyük aileleri Napoli’ye çekti; ba tıya doğru, surlarla Sant3 Elmo tepesi a rasında birçok saray inşa edildi. 1656’d;. şehrin nüfusu 360 000 kişiydi; fakat bir vc ba salgınıyle bu sayı yarı yarıya azaldı vı Napoli eski nüfusuna ancak yüz yıl son ra ulaşabildi. XVIII. yy. sonunda şehrin batı kısmı bugünkü görünüşünü aldı: şehrt hâkim olan Sant’ Elmo tepesi ile kuzey batıdaki Capodimonte tepesi yeni varoşlarla örtüldü. Gelişme bütün XIX. yy. bo yunca plansız bir şekilde devam etti. Bu nunla beraber 1884’te korkunç bir kolera salgını, yetkilileri şehirde büyük sağlık çalışmaları yapmak zorunda bıraktı: yeni anayollar (Çorsa Umberto) açıldı, öbür büyük İtalyan şehirlerinin tersim Napoli, İtalyan birliğinin sonuçlarından büyük ölçüde etkilenmedi; şehri kendi ik tisadî faaliyetiyle ilişkili olarak gelişmeği devam etti ve mahalleleri batıda Pouzzoli’ ye, doğuda Portici’ye ulaştı; kuzeyde Ca pua ve Caserta karayolları kenarında va romlar uzanıyordu; 1931’de nüfus 840 00u kişiye yükselmişti. Sanat eserleri Napoli’nin her semtine dağılmıştır: adım başına bir saray veya kiliseye rastlanır. Limanın yanında, Anjou’lular ve Aragon’lular tarafından inşa ettirilen Castel Nuovo (XIII. ve XV. yy.) ile 1600’den kalan ve XVIII. yy.da genişletilen muazzam Krallık sarayı yükselir; 1737’den kalan San Carlo tiyatrosu, dünyanın en meşhur lirik sahnelerinden biridir. Ayrıca, Duomo ile
XIII. yy. sonundan kalma San Gennaro kilisesi de sayılabilir; XIV. yy.dan kalma birçok kilise gotik üslûbundadır. Vomero tepesinde XIV. yy.da, San Martino manastırı inşa edilmişti. Bu manastır bugün tarihî belgelerin saklandığı bir müzedir.
Millî müzede paha biçilmez koleksiyonlar vardır. Fakat Napoli’nin özelliği, geniş a-nacaddeleri çevreleyen zengin ve gösterişli binalar ile bu binalarm ardında yer a-lan harap, bakımsız evlerle daracık sokaklar arasındaki çelişkidir. Deniz boyunca ıi7;ınnn vc kenarında lüks oteller yükselen cadde, koya ve Vezüv’e bakuı. Lskı biı norman hisarı olan Castel dell’Ovo, balıkçı teknelerinin yığıldığı Santa Lucia limanına hâkimdir. Deniz kenarındaki varoşlar, küçük balıkçı limanı Marechiaro’nun yukarısında, Campi Flegrei eğintileri üzerinde zengin villaların sıralandığı konut semti Posillipo’da sona erer.

Napoli’nin ticarî faaliyeti önemlidir. Çok sayıdaki sanayi tesisi limana bağlıdır. İkinci Dünya savaşında tamamıyle yıkılan liman, yeniden inşa edilmiş ve modern tesislerle donatılmıştır (rıhtımlar, silolar).

Napoli büyük bir yolcu limanıdır: Sicilya, Sardinya ve Amerika’ya düzenli gemi seferleri yapılır. Yolcu trafiği, XX. yy.m başında, İtalyanların Yeni Dünya’ya doğru kütle halinde göçmeleri sırasında büyük bir önem kazanmıştı. Fakat ticarî bakımdan limanın faaliyeti hiç bir zaman duraklamamış, gün geçtikçe artmıştır. Bu artışta rol oynayan birçok unsur sayılabilir: çok miktarda tüketim maddesi (tahıl, sömürge ürünleri, kömür) isteyen büyük bir artülkenin bulunması, ihracat tarımının (sebze, meyva turunçgiller, süt ü-rünleri) sağladığı navlun, bazı maddelerin ilk işlenmesini (petrol dört rafineride tasfiye edilir; demir Bognoli ile Corre An-

Normandiyalılarm metbuluğunu kabul ettiler. Ruggero II, şehri ele geçirdi (1137) ve son dukayı esiir etti. Şehrin bir ayaklanmasından sonra Kötü Guglielmo Castel Capuano’yu ve Castel dell’Ovo’yu kurdu. Federico II de bir üniversite yaptırdı

(1224). Anjou hanedanı devrinde Napoli, önce kralın ikamet merkezi (1266) sonra da başkent oldu (1282). O tarihte Anjou’lu Charles, Castel Nuovo’yu inşa eltirmeığe başladı. Charles II de yeni bir liman kurdurdu. Sarayına Petrarca’-yı kabul eden kral Roberto zamanında birçok pisalı, Cenevizli ve Venediklinin sık sık uğradığı ticaret merkezi Napoli’de, daha o tarihte küçük biı azınlık lüks içinde yaşarken işsiz halk tabakası yoksulluk içindeydi. Aragon hanedanı devrinde (1442-1500) Napoli, bir Akdeniz imparatorluğunun merkezi haline geldi; yün ve ipek sanayii en üstün seviyesine ulaştı ve göz kamaştırıcı saray hayatı sayesinde, şehir bir sanat merkezi haline geldi. 1495 (Charles VIII) ile 1557 arasındaki sürekli istilâlar, halkın ve özellikle soyluların başkente akın etmesine yol açtı; el sanatlarını veya fikir hareketlerini hor gören bu soylular yüzünden şehirde kültür hayatı geriledi. Ispanyollara boyun eğen Napoli 1510’-da ve 1547’de Engizisyon’a karşı ayaklanarak sık sık hoşnutsuzluğunu belli etti. Fransızların desteği, halk kahramanı Ma-saniello’nun yönettiği gerçek bir halk dev-rimine yol açtı (temmuz 1647 – nisan 1648).

Napoli’ye yerleşen bir sülâlenin (Bour-bon’lar) tahta çıkması (1734), sanat, özellikle de müzik faaliyetini canlandırdı (San Carlo tiyatrosu 1737); büyük düşünürler, iktisatçı Genovesi ve Galiani, hukukçu Filangieri, Napoli üniversitesini meşhur ettiler. Fakat Lazzaroni denilen ayaktakımı günden güne çoğaldı ve 1799 karşıdevrim hareketi olanca bağnazlığı ve vahşiliği ile memleketin üzerine çöktü. Napclyon rejimiyle değişen (1806-1815), fakat Carbonari ayaklanmasının (1820-1821) kurbanı olan Napoli, lki-Sicilya krallığının yıkılmasına ve Garibaldi tarafmdan işgaline kadar (7 eylül 1860) başkent olarak kaldı. Eylül 1943’te Almanlaıa karşı ayaklanan halkm dört gün süren sokak çarpışmaları sırasında gerek çarpışmalar, gerek alman misilleme hareketleri yüzlerce kişinin ölümüne sebep oldu.

— Leng. Napoli lehçesi, Napoli ve çevresinde konuşulan lehçe. Eşanl. CAMPANiA lehçesi. (L)

Yorum yazın