Malta

MALTA, Avrupa’da devlet; Güney Akdeniz’de uzanan Malta takımadasında; Sicilya’nın güneyinde. Malta (246 km2), Gozo (67 km1) ve Comino (2,6 km1) adalarıyle bir çok küçük kayalığı kapsar; 349 UÜU nüf. (1990). 315.6 km2. Başkenti La Valletta (Sliema ve Ramrun ile birlikte tek bir yerleşme merkezi meydana getirir.

Coğrafya

• Fizikî coğrafya. Akdeniz’in merkezinde yer alan Malta takımadası, konum bakımından doğu havzasına tamamen hâkimdir. Kıyıları yüksek ve kayalık olan ve kuzeydoğusu derin bir koyla yarılan Malta adası, karst olayları bakımından zengin tebeşirli topraklardan meydana gelir; yüzey şekilleri engebeli ama az yüksektir (258 m). İklim akdeniz iklimidir: kışlar yumuşak, yazlar sıcak ve kurak, takımadada en çok esen rüzgâr keşişlemedir.

Beşerî ve İktisadî coğrafya. Halk protestan ve katoliktir. Devletin resmî dili, İngilizce ve 1934’te İtalyanca’nın yerine kabul edilen malta dilidir. Yumuşak iklim sayesinde tarım ürünleri çok çeşitlidir (tahıllar, sebzeler, meyve ağaçlan, pamuk), ama iç tüketimi karşılamaz. Başkent çevresinde toplanan sanayi, özellikle besin, tütün, dokumacılık (pamuklu), kerestecilik alanında faaldir. Ayrıca kasnaklarla yapılan elişi danteller de (Gozo) önemlidir. Turizm hızla gelişmekte ve yayılmaktadır. Malta takımadası özellikle stratejik konumu bakımından önemlidir; La Valletta, Britanya’nın en büyük hava nakliyat merkezlerinden biridir.

Tarih

• Tarihöncesi. Cilâlıtaş devrinden kalma, üzeri hayvan resimleriyle süslü pişmiş toprak kaplar adalarda rastlanılan en eski arkeolojik kalıntılardır. Tarihöncesinden kalma daha önemli eserlerin başında megalitik tapmaklar (özellikle Mgiarr, Tarxien ve Gi-gantija’dakiler) gelir; Hal Saflieni’de ortaya çıkarılan eneolitik çağdan kalma kayalar içine oyulmuş yeraltı mezarlığı da önemli eserler arasındadır. Ayrıca, bazıları çok büyük boyutlara ulaşan çeşitli taş heykeller de çok ilgi çekicidir.

• M.ö. 1000’den sonra Fenikeliler Me-lita’ ya (Malta’ mn eski adı; yun. Meli-te) gelerek kolonlar kurdular. Melita, ticaret sayesinde hızla gelişti ve giderek Yunanlıların yerleştiği bir merkez haline geldi. Sonra, bilinmeyen bir tarihte Kartaca-lıların hâkimiyeti altına girdi. M.ö. 218’-de kartaca hâkimiyetinden kurtularak Roma ile anlaştı. Daha sonra Maltalılar Romalı sıfatını elde ettiler (M.ö. 30’dan önce). Başlangıçta Sicilya valisi tarafından yönetilen Malta, Augustus devrinde bir imparatorluk procurator’una bırakıldı. İmparator Teodosius l’in ölümünden (395) sonra Doğu Roma imparatorluğuna geçti ve Van-dallar (454-464) ile Gotların (464-533) eline geçtiği dönemler dışında Doğu Roma imparatorluğunun idaresinde kaldı.

Sicilya ile Malta’ya müslüman akınlart

XIII. yy.da başladı. Aglebî’lerden Ziyade-tullah bin İbrahim, Afrika ile Sicilya arasındaki adalara karşı bir filo gönderdi (835-836). Ebu Affan el-Agleb zamanında düzenlenen iki seferle de ada alınamadı. Sonunda, Ahmed bin Ömer bin Ubeydullah bin el-Agleb tarafından alındı (869*870). Müslüman fatihler, adanın başşehri Melita’-yı kısmen yıktılar ve adını Medine olarak değiştirdiler; 220 yıllık hâkimiyetleri boyunca hıristiyanlara din serbestliği tanıdılar; buna karşılık kendi dillerini yayarak yeni malta dilinin türemesini sağladılar. Adada bulunan birçok arapça yazıt ve sikke (May-mune yazıtı, 1173 v.b.) bu kültür hâkimiyetini gösterir. Bu arada bir bizans saldırısı (1048-1049) önlendi. 1090’da Sicilya kralı Ruggero I, az sayıda askerle, Malta’ya saldırdı ve adayı vergiye bağladı. Müslüman-lar, bu vergiyi vermediler; Malta’ya, Bah-ria’ya çekilerek savunmaya geçtiler. Nor-manlardan sonra 1127’de Ruggero II adayı ele geçirdi. Benevento muharebesiyle (1266), Güney İtalya’da Svevia sülâlesinin iktidarı gerilemeğe başladı ve Malta adası Malta sularında yapılan deniz muharebesinde Anjoulu’ların eline geçti. Anjoulu’lar, 1285’te Malta sularında yapılan deniz muharebesine kadar adayı ellerinde tuttular, bu muharebede Anjou donanması yenilince, ada Aragon hâkimiyetine geçti. 1429’da Beni Hafs hükümdarlarının, Kaid Rıdvan kumandasında gönderdiği filo Malta’ya saldırdı. Beni Hafs hükümdarı Osman 1473’te Napoli ile Sicilya, Malta ve Gozo için iki yıllık bir saldırmazlık antlaşması imzaladı. O tarihten sonra Malta’da, İspanyolların Sicilya’daki düzenine benzeyen bir düzen kuruldu. Saint Jean veya Roros şövalyelerinin, Türkle-re yenilmesi ve Rodos adasının Türklerin eline geçişiyle (1522) şövalyeler önce İtalya (Viterbo) ve Fransa’ya (Nice) sığındılar; sonra imparator Karl V, takımadayı kendilerine verince (1529) şövalyeler Malta’ya yerleştiler. Böylece Saint Jean şövalyeleri Sicilya kralına bağlanmış oldu. Bu yüzyılda malta tarihi, malta şövalyelerininkiyle birleşti.

Osmanlı devletinin Malta ile ilişkileri bu sıralarda başladı. Daha Barbaros Hayred-din Paşa zamanında tasarlanan Malta seferi için hazırlıklarına hız verdiler ve Malta akınları başladı. Turgut Reis Gozo’yu

(1540), daha sonra Malta’yı yağmaladı

(1541). Bu saldırılara 1544, 1546 ve 1547 yıllarında da devam etti. Trablusgarp’ın fethine giden Sinan Paşa, Turgut Reis ile Malta’ya başarısız bir çıkarma yaptı; yalnız Gozo’yu alabildi (18 temmuz 1551). Asıl Malta seferi, 19 mayıs 1565’te başladı. Batı kaynakları Türklerin kuvvetini 20 000 ile 38 500 arasında gösterir. Kara kuvvetlerine Mustafa Paşa, Deniz kuvvetlerine de Piya-le Paşa kumanda edecekti; hareketin asıl yöneticisi olan Trablusgarp beylerbeyi Turgut Paşa ile birleşildikten sonra saldırıya geçilecekti. 20 Mayıs 1565 cuma günü, adanın güneyindeki Marsa Scricco önünde görünen türk kuvvetleri, Trablusgarp, İskenderiye ve Cezayir’den gelenlerle birleşerek 236 gemj ve 36 000 kişiye yükseldi.

Daha başlangıçta, Mustafa Paşa ile Piya-le Paşa arasında anlaşmazlık çıktı: Pıyale Paşa, St. Elmo kalesini ele geçirmek istiyor, Mustafa Paşa bu fikri benimsemiyordu. Turgut Reisin 30 yelkenliyle gelmesi üzerine şiddetlenen savaşlarda, her iki taraf da ağır kayıplar verdi; şehitler arasında Turgut Reis de vardı. Bununla birlikte, 23 haziran 1565’te St. Elmo düştü; türk donanması Marsamuscetto’ya girdi. Bu başarıdan sonra Mustafa Paşa şövalyelere barış teklif etti, bu kabul edilmeyince türk kuvvetleri Borgo ve St. An-gelo’yu almağa çalıştılar. Bu arada, Filippo II’nin teşebbüsüyle Malta’ya gönderilen gemiler yolda fırtınaya tutuldu; fakat Sicilya kral naibi adaya çıkmayı başardı (6 eylül). Bu yardım adaya ulaştıktan sonra Mustafa Paşa kuşatmayı kaldırdı (8 eylül). Bir yıl sonra katiliklerin gönderdiği paralarla La Valletta dört yılda o-narıldı. Türkler, 1614’te Kaptan Halil Paşa le Rodos Beyi Memi Beyin yönetiminde altmış beş kadırgalık bir donanma ile Malta’yı almak istedilerse de önemli bir başarı elde edemediler.
XVI. ve XVII. yy.larda korsanlık faaliyetleriyle Türklerin deniz ticaretine zarar veren Malta şövalyeleri, inebahtı* deniz savaşında (1571) İspanyolların, Girit savaşlarında Venediklüerin yanında yer aldılar; 1656 ve 1657 Çanakkale Deniz savaşlarına katıldılar. Mustafa III zamanında isyan eden forsaların kaptanpaşa gemisini ele geçirerek Malta’ya götürmeleri üzerine, yeni bir sefer hazırlığına başlandı (1760). Ancak Maltalılar bu gemiyi geri vererek muhtemel bir kuşatmadan kurtuldular, özellikle XVIII. yy.da, halk sık sık şövalyelere karşı ayaklandı; şövalyelik tarikatının gerilemesi sonucunda şövalyeler adada iç barışı bir türlü sağlayamadılar; ayrıca, adanın stratejik önemi Avrupa’nın güçlü devletlerinin dikkatini üstüne çekiyordu. Sonunda şövalyeler güçlerini bütünüyle yitirince, Napolyon Mısır seferi sırasında adayı kolayca ele geçirdi (12 haziran 1798) ve Malta şövalyeleri tarikatını ortadan kaldırdı. Ama ada halkı meşru kral saydıkları Sicilya kralının idaresine geçmek istediğinden Malta, Fransızların elinde ancak iki yıl kaldı. Napoli kralı adına İngiliz ve por-tekiz gemileri tarafından kuşatılan Malta’-yı britanyalı kumandan Ball aldı ve Bair-un valiliğe getirilmesiyle (1801-1809) adada İngiliz yönetimi başlamış oldu: ingilizler adayı İngiltere’ye kattıklarını ilân etmeğe tereddüt ettiklerinden, bu yönetim önceleri resmî değildi (1802’de yapılan Amiens antlaşmasına göre, ada ingilizlerden alınacak ve Malta Şövalyeleri tarikatı yeniden kurulacaktı; ama bu antlaşma hiç bir zaman uygulanmadı). 1814’te Paris antlaşmasıyle Malta, Britanya kolonisi oldu. XIX. yy. boyunca ada, özellikle «doğu meseleleri» yüzünden Rusya ile Büyük Britanya arasında çıkan anlaşmazlıklar sebebiyle büyük stratejik önem kazandı. Kırım savaşı sırasında, Valletta limanı Karadeniz’e giden İngiliz gemilerinin üssü haline geldi (1854-1856).

Birinci Dünya savaşından sonra yapılan mütareke sırasında İstanbul’un işgal kuvvetleri arasında yer alan ingilizler, bazı siyasî yazarları Malta’ya sürdüler. Bu sürgünler arasında: Hüseyin Cahit, Ziya Gök-alp, Süleyman Nazif, Ağaoğlu Ahmed, Ah-med Emin (Yalman), Salâh Cimcoz, Şükrü (Kaya) sayılabilir.
Siyaset, dil ve din yönünden adaların sık sık tekrarladıkları bağımsızlık isteklerine Büyük Britanya’nın karşı çıkması, Mal-talılar ile adanın yeni sahipleri arasındaki ilişkileri güçleştirdi ve ciddî çatışmalara yolaçtı; o kadar ki Londra, Malta anayasasını, üç defa yürürlükten kaldırmak zorunda kaldı. Gerçekte, kısmî bağımsızlık rejimi (1921 Anayasası ile gerçekleşti) olumlu sonuçlar vermedi ve bu rejim 1930 ve 1933’te geçici olarak ve 1939’da ise bütünüyle kaldırıldı. 1947 Anayasası yeni bir siyasî biçim getirdi; bu anayasaya göre yürütme gücü, sınırlı olarak yerel yönetim sektörleri kapsayan ve yerel parlamento tarafından desteklenen bir hükümete bırakılıyordu; oysa Malta ile İngiltere’nin ortak menfaatleriyle ilgili konular, ingilıiz hükümetinin yetkisine bırakılıyordu. 1956’-da, adanın Büyük Britanya’ya daha sıkı bağlanmasına karar veren bir referandum yapıldı; ama, eski dil ve din meseleleri sebebiyle bu referandumun sonuçları yürürlüğe giremedi. Halkoyu, Milliyetçi parti (çoğunluktadır) ve İşçi partisi arasında dağılır; Milliyetçi parti bağımsızlık taraftarıdır; işçi partisiyse Britanya dominyonu olarak kalma tezini savunur. 21 Eylül 1964’te ada Commonwealth çerçevesi içinde bağfmsız-lığına kavuştu ve bu durum Londr’a konfe-ransıyle (temmuz-ağustos 1963> ‘ kesinleşti. Artan İktisadî güçlüklere bir de devlet ile kilise arasındaki çatışmalar eklendi; bu çatışmalar, Milliyetçi partiyle (1966 seçimlerinde de çoğunluğu sağlamıştı) İşçi partisi arasındaki başlıca anlaşmazlıklardan birini meydana getirmektedir. Ocak 1967’de Büyük Britanya, adadaki deniz gücünü üçte ikiye indirme kararını aldı; Malta hükümeti bu kararın 1964’te yapılan antlaşmada yer alan askerî savunma ile ilgili kararları tek taraflı olarak bozduğunu ileri sürerek Büyük Britanya’nın bundan böyle adayı askerî üs olarak kullanamayacağını ilân etti. Büyük Britanya’nın malta ekonomisiyle ilgili olarak aldığı tedbirlerin sebep olduğu büyük zararlar ve ingilizlerin Akdeniz’deki stratejik durumlarından doğan zararlar iki hükümeti anlaşmaya varmağa zorladı; yapılan antlaşmaya göre ıngiliz birlikleri beş yıl içinde yavaş yavaş geri çekilecekti. 29 Nisan 1965’ten beri Malta, Avrupa konseyi üyesidir.

• Son gelişmeler. 12-14 Temmuz 1971’de yapılan milletvekili seçimlerinde işçi partisi 13 yıl sonra bir milletvekili farkla tekrar iktidara geldi. 58 Milletvekilinin 28’ıni İşçi partisi, 27’sini Milliyetçi parti çıkardı. işçi partisi başkanı Dominic Mintoff hükümeti kurdu. Dış siyasette değişiklikler yapıldı: İngiltere ile savunma antlaşmasının sona ermesi; İngiliz genel valisinin yerine bir maltalının getirilmesi; Malta’ya

A.B.D. savaş gemilerinin uğramasının yasaklanması. İngiltere parlamentosunda on yıllık Malta-lngiltere Savunma antlaşmasının yürürlükte olduğu bildirilmesine rağmen, İngiltere, Malta’ya göndereceği deniz komando birliğinin hareketini durdurdu.

1971 Haziranında NATO kumandanlarından İtalyan amirali Gino Brindelli Malta’-dan ayrıldı. A.B.D., 6. Filonun Malta’yı ziyaretini iptal etti. Bu arada Malta hükümeti Libya ile sıkı ilişkiler kurdu ve S.S. C.B/nin Londra büyükelçisi Simonovskiy, 6 temmuzda Malta’ya giderek başbakan ve bakanlarla görüştü. (Bk.EKCÎTT>

• Askerî tarih. İkinci Dünya savaşında Akdeniz’in göbeğinde yer alması, Cebelitarık ile İskenderiye’nin tam ortasında ve Sicilya ile Afrika kıyılarına kısa mesafede bulunması sebebiyle Malta, çok önemli bir stratejik üs haline geldi. Adada bulunan iki büyük havaalanı ve denizaltı üsleri in-gilizlere, İtalya ile Kuzey Afrika arasındaki ikmal yollarını kontrol altında tutma imkânı verdi ve Libya harekâtında önemli rol oynadı. Adayı etkisiz hale getirme girişimine İtalyan Hava kuvvetleri başladı; daha sonra girişimi Alman Hava kuvvetleri de destekledi (aralık 1940

– mayıs 1941 ve aralık 1941 – mayıs 1942). İkmal yollarını kesmek için ada denizden abluka edildiyse de adaya denizden yalnız bir defa saldırıldı; bu saldırı sırasında Porto Grande (Grand Harbour) çevresi ve Marsamuscetto denizaltı üssü bombalandı. İngiliz radarları tarafından yeri tespit edilen (26 temmuz 1941) ve şiddetli savunma ateşiyle etrafları çevrilen İtalyanların tümü öldü veya esir edildi. İtalyan yüksek kumanda heyeti 1940 sonuna kadar Malta’ya hücum planı hazırladı; bu plan 1941’de geliştirildi ve «C-3 harekâtı» adını aldı. Çıkartma, 1942 yılı ortalarına doğru adanın gücü bütünüyle tükenince yapılacaktı; ama çeşitli sebepler ve özellikle İtalyan ve alman kumanda heyetleri arasındaki anlaşmazlık yüzünden, çıkarma önce geri bırakıldı, sonra harekâttan bütünüyle vaz geçildi. 1942’de, başarılı savunmasından ötürü adaya İngiltere kralı Geor-ge VI tarafından George Cross nişanı verildi. 10 Eylül 1943’te Cassibile mütarekesi imzalandı.

Güzel sanatlar

Hıristiyanlık öncesi sanat ve arap sanatı çok az örnek bırakmıştır; bu dönemlerden kalan eserler, birkaç roma-bizans kilisesinden ve Rabato’daki Sant’Agata kilisesinin süslemelerinden ibarettir. Ünlü sanatçılar sicilya figüratif sanat anlayışına uyan eserler yaptılar; Antonello da Saliba ve Antonello Gagini (Minori kilisesindeki [Rabato] eserler) bu anlayışı XV. yy.ın ikinci yansında da devam ettirdiler; XVI. yy.da ada, İtalyan sanat geleneğine bağlandı. 1566’da tarikat başkanı Jean de la Valette tarafından kurulan La Valletta ilk modern şehirlerden biridir. «Manierismo» zevkiyle yapılmış ünlü bir yapı olan San Giovanni katedrali (iç süslemelerde barok üslûp hâkimdir) ve çevresi, bir İtalyan sanatı müzesi haline getirilmiştir; Caravaggio tarafından yapılan Battista’nın Kafasının Kesilişi (1608); Mattia Preti’nin (1661-1669 arasında Malta’da yaşadı) birçok resmi; Battis-ta’nın katedralin büyük kubbesindeki yontma taşlar üzerine doğrudan doğruya yağlıboya ile yaptığı tablolar. Ayrıca Malta’da çeşitli üslûpta birçok konak vardır: İtalya konağı, Castilla konağı, Provence konağı (bugün Millî müze). Bundan başka

XVIII. yy.da yapılan tarikat başkanının sarayı, İsa kilisesi (karşı reformcu mimarînin örneği) ve San Paolo, Carmine (harabe halindedir), San Francesco (Preti, Bat-tistello, Finson, Romanelli, Spada [Pala-dini’nin tabloları]) kiliseleri, çok değerli süslemeleri olan kütüphane de önemli sanat eserleri arasında sayılabilir. La Valletta’-nın kenar mahallesi Vittoriosa’da (İkinci Dünya savaşında bombalandı) Sant’Uffizio sarayı, büyük San Lorenzo kilisesi ve anıtsal savunma blokları meydana getiren ünlü tahkimat ayakta kalmıştı. BizanslIlar ve
Siküller tarafından yaptırılan surlarla çevrili Notabile veya Melita (bugün Mdina) ortaçağ sicilya şehirlerinin tipik bir örneğidir. Rabato kenar mahallelerinde, daha önce adı geçen Sant’Agata kilisesinden başka havari Paulus’un mağarası olduğu ileri sürülen mağara ve Paulus kilisesi de önemli sanat eserleri arasında sayılabilir. (-» Bibliyo.

Yorum yazın