Kuzey Amerika Kıtasının Özellikleri

Kuzey Amerika Kıtasının Özellikleri – Kuzey Amerika Coğrafyası – Kuzey Amerika iklimi

Kuzey Amerika karşıtlıklarla dolu çok büyük bir kıtadır. Kuzey Alaska’nın buzlarla kaplı topraklarından güneyde Meksika’nın sıcak çöllerine dek uzanır. Kayalık dağlar gibi çok yüksek dağların yanı sıra, Kansas’daki düz ovalar uzanır. Kıtada New York gibi çok kalabalık kentler de vardır. Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’nın büyük ovaları gibi çok az insanın yaşadığı bölgeler de vardır.
Kuzey Amerika ucu güneyde, tabanı kuzeyde olan bir üçgen biçimindedir. Dünyadaki karaların % 16’sını oluşturur ve Dünyanın Afrika ve Asya’ dan sonra üçüncü büyük kıtasıdır.
Çeşitli adalarıyla birlikte Kuzey Amerika’nın yüzölçümü 24 milyon kilometre karedir. Uzunluğu, kuzeyde Grönland ile güneyde Panama Kıstağı arasında 8500 kilometredir. Dar bir kara parçası olan Panama Kıstağı Kuzey Amerika’yla Güney Amerika’yı birbirine bağlar. Kuzey Amerika’nın eninin en geniş olduğu yer doğuda Newfoundland ile batıda Vancouver arasındadır. Bu iki nokta arasındaki uzaklık 6 500 kilometredir. Haritaya bakıldığında, Kuzey ve Güney Amerika kıtalarının doğu kıyılarının biçim olarak Avrupa ve Afrika’nın batı kıyılarına çok uygun olduğu görülür. Bu da, bu kıtaların eskiden büyük ve tek bir kıta halinde olduğunun bir kanıtıdır.
Kuzey Amerika’nın büyük bir bölümü, Lowland adı verilen oldukça düz bir ovadan oluşur. Bu ovanın batı yanı Alaska’dan Meksika’ya dek uzanan uzun sıradağlarla çevrilidir. Bu dağlara Kuzey Amerika sıradağları adı verilir. Kayalık Dağlar da bu dağ dizisinin bir bölümüdür. Ortadaki ovalık arazinin doğu yanında ise Apalaşlar adındaki daha kısa bir dağ dizisi yer alır.
Orta Amerika ovaları milyonlarca yıl önce denizle kaplıydı. Bu sıralarda burada kaya tabakaları oluşmuştur. Bu kayalar Dünyanın hareketlerinden pek fazla etkilenmemiştir. Bu bölgenin tümü oldukça düzdür. Sadece bazı yerlerinde Buz Devrinde oluşmuş tepeler yükselir.

Kuzeybatı toprakları
Kuzeybatı toprakları, Kanada’nın kuzeyinde, Hudson körfezini çevreleyen at nalı biçiminde bir alandır. Bu toprakların büyür bir bölümü Kanada’nın içindedir ve Kuzey Buz denizindeki adalara doğru uzanır. Bu toprakların güney uçları ise Amerika Birleşik Devletlerine kadar girer. New York eyaletinin, Michigan’ın, Wisconsin’in ve Minnesota’nın ovaları bu toprakların devamıdır.
Kuzeybatı topraklarında Dünyanın en eski kayalarından bazıları vardır. Bunların yaşı 600 milyonun üzerindedir. Bu kayaların çoğu granit, bazalt, arduvaz ve kuvarstan oluşur. Yapıları çok karmaşıktır. Uzun tarihleri boyunca birçok gücün etkisinde kalmışlardır. Yerkabuğunun içinden gelen basınçlar bu kayaların katlanmasına ve sıkışmasına neden olmuş ve sıradağları meydana getirmiştir. Bu dağlar da aşınma sonucu kısmen aşınmıştır. Kuzeybatı toprakları Buz Devrinde buzlarla kaplıydı ve bu toprakların üzerinden buzullar geçerdi. Kanada’daki Alberta, Saskatchewan ve Manitoba eyaletleri, buğday yetiştirmeye çok elverişli geniş, verimli topraklardan oluşur. Orta Amerika ovalarının çöküntü kayalarının içinde ise değerli madenler vardır. Ayrıca burada petrol, doğal gazlar ve kömür bulunur. Bu yakıtlar milyonlarca yıllık bir süre içinde, ölü organizmaların kalıntılarından oluşmuştur.

Apalaş dağları
Orta Amerika ovasının doğu yanında Apalaş dağları yükselir. Bunlar Kanada’da Newfoundland’den Amerika Birleşik Devletlerinin güneyinde Alabama’ya kadar 3 000 kilometrelik bir alan kaplarlar. Orta Amerika ovası gibi Apalaş bölgesi de bir zamanlar denizle kaplıydı. Burada da, 500 milyon yıl önce temel kayaların üzerinde çöküntü kayaları birikti. Fakat Apalaşlar, Orta Amerika ovasının tersine dağ yapıcı güçlerin etkisinde kaldı. Buradaki kayalar yerkabuğundan gelen basınçlar sonucunda biçim değiştirdi ve katlandı.
Bu basınçların en fazla olduğu yer sıradağların doğu tarafıdır. Atlas okyanusunun kıyı ovalarından dik olarak yükselen, Batı Virginia’nın Piedmont bölgesi ve Blue Ridge dağları bunu kanıtlar. Blue Ridge Dağlarının arasında Kuzey Carolina’ daki 2 037 metre yükseklikteki Mitchell tepesi vardır. Bu, Apalaş dağlarının en yüksek tepesidir.

Kuzey Amerika sıradağları
Orta Amerika ovası batıda Kuzey Amerika sıradağlarında sona erer. Bu sıradağlar büyük, kayalık bir kitledir. Bunların en önemli bölümünü ünlü Kayalık dağlar oluştuturur. Bu dağların sivri uçlu tepeleri Alaska’nın kuzeyinden Meksika’ya kadar 5 000 kilometrelik bir alan boyunca uzanır. Kayalık dağlar Alaska’da Brooks dağlarıyla birleşir. Alaska dağları da Kayalık dağların buradaki bir koludur. Bu dağların arasındaki McKinley tepesi Kuzey Amerika’ nın en yüksek tepesidir. Bu tepe denizden 6 194 metre yüksekliktedir.
Meksika’daki Sierra Madre dağları da Kuzey Amerika sıradağlarının bir bölümüdür. Bunların arasında, içinde küçük tepeler olan büyük bir ova vardır. Sierra Madre dağlarının en yüksek noktası 5 700 metre yükseklikteki Orizaba tepesidir. Kuzey Amerika sıradağlarının keskin ve sivri uçları, bunların oldukça genç kayalardan oluştuğunu gösterir. Havanın ve buzulların yaptığı aşındırma bu dağları, Apalaşları etkilediği kadar etkilememiştir. Jeologlara göre Kayalık dağlar, 70 milyon yıl önce oluşmuştur.
Kuzey Amerika sıradağları jeolojik yönden hâlâ tam yerleşmiş bir bölge değildir. Burada sık sık depremler olur ve birçok etkin yanardağ vardır. Bu yanardağların en ünlüsü Meksika’da Sierra Madre dağları arasında, Meksiko kentinin yakınlarındaki Popocatepetl yanardağıdır.

Kıyı ovaları
Kuzey Amerika’nın beşinci ve son jeolojik bölgesi Kıyı ovaları adı verilen bölgedir. Bu bölge, kıtanın batı Atlantik kıyılarının bir bölümü boyunca uzanan dar bir kara şerididir. Bu şeridin kuzey ucu New Jersey ve Pennsylvania’ dadır. Güneye doğru genişleyerek Meksika körfezindeki eyaletlerin birçoğunu içine alır. Ovalık bölge Meksika’nın batısından devam ederek Yucatan yarımadasına kadar gelir.
Kıyı ovaları okyanusa doğru çok hafif bir eğimle gelir. Gerçekte bütün büyük kara parçalarının denizle birleştiği kıyılarda, karanın denizin içine girmeden önce bulunduğu bu tür bir bölge vardır. Kıyı ovaları çöküntü kayalarından, kum ve çakıldan oluşur. Bunlar, bu bölge denizin altında olduğu sıralarda birikmiştir. Kıyı ovalarının en eski kayaları 150 milyon yıl kadar önce oluşmuştur.

Kuzey Amerika iklim, bitki örtüsü ve hayvanlar
Bir bölgenin iklimini saptayan birkaç öğe vardır. Bunların başlıcaları bölgenin ekvatora olan uzaklığıdır. Dünya Güneşin çevresinde dönerken Güneş hemen hemen her zaman ekvatorun tam üzerinde kalır. Yani Güneş ışınları Dünyanın yüzeyinin her noktasına aynı açıyla vurmaz. Güneş ışınlarının Dünyanın yüzeyine vurduğu açı büyüdükçe Güneş ışınları daha fazla yayılır. Ayrıca, Güneşin tam tepede olduğu duruma oranla atmosfere verilen ısı miktarı da biraz daha fazladır. Güneş ışınlarının Dünyanın yüzeyine en büyük açıyla vurduğu yerler kuzey ve güney kutuplarıdır. Buraları dünyadaki en soğuk bölgelerdir.
Kuzey Amerika ekvatorla kuzey kutbu arasında uzandığı için burada çok karşıt iklimler vardır. Kuzey Amerika’nın en güney noktası olan Panama kıstağının bir bölgesinin ekvatora olan uzaklığı 800 kilometreden azdır. Burada iklim tropikal iklimdir. Hava bütün yıl boyunca sıcaktır ve mevsimler arasında hemen hemen hiç bir fark yoktur. Kuzey Buz denizindeki takımadalar Ellesmere adasının kuzey ucu ise ekvatordan 10 000 kilometre uzaktadır. Burada da kutup iklimi vardır. Bütün yıl boyunca sıcaklık sıfırın altındadır. Kışın sıfırın altında 62°C’a kadar düşer. Kıtanın geri kalan bölümlerinde iklim bu iki aşırı ucun arasında değişir.
Büyük okyanusun kuzeyinden gelen su yüklü hava akıntıları kuzey Amerika’ya batı kıyılarından girer. Bu akıntılar Kuzey Amerika sıradağlarına gelince hava yukarı çıkar ve soğur. Bunun sonucu olarak bu sıradağların batı yamaçlarında çok fazla yağmur ve kar yağar. Hava dağların üzerinden geçerken neminin çoğunu dışarı verir. Bu nedenle Kuzey Amerika sıradağlarının doğusuna doğru olan bölgeler çok kuraktır.
Denizden uzaktaki bölgeler değişik mevsimlerde büyük sıcaklık farkları gösterir. Deniz ya da büyük göller gibi büyük su alanları karanın yazları serin, kışları ılık kalmasını sağlar. Kuzey Amerika’ da denizden 1 500 kilometre uzaklıkta olan yerler vardır.
Bir bölgedeki bitki örtüsü ve hayvanlar iklimle çok yakından ilgilidir. İnsanların da bu konuda büyük etkisi vardır, örneğin ormanları yok ederler, ekinleri sürerler ve kentler yaparlar. Grönland’ın orta bölgelerinde görülen kutup koşullarında hiç bir bitki yetişmez. Burada toprak bütün yıl buzlar altındadır ve sıcaklık çok ender olarak sıfırın üzerine çıkar.
Kuzey Kanada ve Alaska’nın Kuzey Buz denizine bakan bölgelerinde iklim, herhangi bir ağacın yetişemeyeceği kadar soğuktur. Uzun ve soğuk geçen kış boyunca toprak karla örtülüdür. Kar ancak yazın bir iki ay için ortadan kalkar. Buradaki topraklara tundra adı verilir.
Tundralarda ren geyikleri yaşar. Yazın ren geyikleri buralardan göç ederek daha güneydeki ormanlık bölgelere sığınırlar. Tundralarda yaşayan diğer hayvanlar kutup ayısı ve kutup tilkisidir. Kuzey Buz denizinin güneyindeki bölgelere tayga adı verilir. Buranın da iklimi soğuk olmakla beraber bazı ağaçların yetişmesine elverişlidir. Taygalar daha çok çam, lâdin ve köknar ormanlarından oluşur.
Tayga toprakları Kanada’nın büyük bir bölümünü kaplar. Ayrıca Kuzey Amerika sıradağları boyunca aşağı inerek Amerika Birleşik Devletlerine de girer.
Tayga ormanlarında siyah ayılar, vaşaklar ve kurtlar yaşar. Yine burada mus adı verilen çok iri ve yassı boynuzlu bir geyik türü yaşar.
Kıtanın orta bölgesinin büyük bir bölümünde iklim ılımandır. Yani yazlar ılık, kışlar serin geçer. En çok kışın yapraklarını döken ağaçlar yetişir. New England gibi kuzey bölgelerde yetişen başlıca ağaçlar kayın, akçaağaç ve huş ağacıdır.
Kıtanın orta bölgesinin doğu tarafları eskiden yoğun ormanlarla kaplıydı. Fakat bunların çoğu ekin ekmek amacıyla, insanlar tarafından yok edilmiştir.
Batı taraflarda ise iklim doğuya oranla daha kuraktır. Illinois ve Iowa çayırlıklarıyla Teksas’tan Kanada’ya dek uzanan büyük ovalarda ormanların yetişmesi için yeterli yağmur olmaz. Bu bölgeler büyük bir bölümüyle sığır ve koyunların otladığı otlaklar halindedir. Ayrıca buğday gibi ekinlerin yetiştirildiği binlerce hektarlık arazi de vardır.
Kaliforniya ve Arizona gibi en batıdaki eyaletler de ve Meksika’da geniş çöller vardır. Şuradaki yıllık yağış miktarı genellikle 25 santimetrenin altındadır. Ancak kaktüs gibi, suyu depo edebilen birkaç bitki türü bu sıcak ve kurak iklime dayanabilir. Bu koşullara dayanabilen hayvan türleri azdır.
Güney Meksika, Orta Amerika ülkeleri ve Antil adaları alize rüzgârlarının yoiu üzerindedir. Bu rüzgârlar Karayip denizinden ve Meksika Körfezinden ılık hava taşırlar. Bu bölgelerdeki sıcak ve yağışlı tropikal iklim yoğun ormanların ve tropikal bitkilerin yetişmesi için çok elverişlidir.
Kıtaya insanların gelişi
Bilim adamlarına göre insanın Kuzey Amerika’da ortaya çıkmadığı hemen hemen kesindir. Kuzey Amerika’daki birçok hayvan gibi, insan da büyük bir olasılıkla buraya Asya’dan gelmiştir. Kuzey Amerika kıtası insan için oldukça yeni bir yerdir. Buraya ilk yerleşen insanların 30 bin yıl önce geldiği sanılmaktadır.
Bugün bütün kanıtlar insanın bir zamanlar Sibiryayla Alaska’yı birleştiren kara parçasından geçerek Asya’dan Kuzey Amerika’ya göç ettiği yolundadır. İlk Amerikalıların bu köprüyü geçerek yavaş yavaş Kuzey Amerika’nın güney kesimlerine ve oradan da Güney Amerika’ya yayıldığı sanılmaktadır. Bugün bile Amerikalı kızılderililerle Moğol ırkından olan Asyalılar arasında bir benzerlik görülebilir.
Kızılderili sözcüğünün tam olarak nereden çıktığı bilinmemektedir. John Cabot adındaki gezgin Amerika’ya ilk kez ayak bastığında yüzlerini, böceklere karşı korunmak amacıyla kırmızı bir maddeyle boyamış yerliler tarafından karşılanmıştır. Kızılderili adının buradan çıktığı sanılmaktadır.

Etiketler: , ,

Yorum yazın