İklim Nedir – İklim Çeşitleri

İklim Nedir – İklim Çeşitleri

Bir ülkenin ya da bölgenin, ortalama hava koşullarıyla belirlenen durumu iklim adını alır. Dünyanın farklı bölgelerinde iklim de farklıdır. Bitkiler ve hayvanlar ancak kendileri için elverişli iklim koşullarında yaşarlar, örneğin kaktüs ve palmiye sıcak iklimde yetişir; kutup ayısı ve penguen ise soğuk iklimi sever.

Bir bölgenin iklimini anlatabilmek için birçok özelliğinden söz etmek gerekir. Sadece havanın ne kadar sıcak ya da ne kadar soğuk olduğunu belirtmek yeterli değildir. Bir bölgenin iklimi, uzun bir zaman dönemi içindeki hava koşulları ile tanımlanabilir. Bir bölgenin iklimini belirleyebilmek için, bir yıl içinde Güneşli ve yağmurlu günlerin sayısını, havadaki nem oranını ve rüzgârların durumunu bilmek gerekir. Bunlar ise, bu bölgenin yerine ve yüksekliğine bağlıdır.
İklim hava durumu ile eşanlamlı değildir. Bir yerin havası her gün değişebilir ama iklimi her gün değişmez. İklim de değişebilir. Ancak bu değişme, buzul çağlarında olduğu gibi binlerce yıl sürer.

Farklı iklimleri belirtmek için farklı sözcükler kullanılır. örneğin Türkiye orta iklim kuşağındadır. Kışlar soğuk geçer ama kutuptaki kadar soğuk değildir. Yaz sıcağı da ekvatordaki kadar değildir. Kurak ve yağmurlu dönemler vardır. Ancak hiç biri çok uzun sürmez. Kısaca bu iklim koşullarında hiç bir aşırı olay yoktur.

Değişik bitkiler değişik iklim koşullarını sever. Bu nedenle bir bölgenin bitkisel yaşamına bakarak oradaki iklimin nasıl olduğunu kestirmek mümkündür.

Eğer bir fotoğrafda kuru, kumlu, üzeri sadece bir iki kaktüs ve çalı ile kaplı bir arazi görülüyorsa, burada iklimin sıcak ve yağışın çok az olduğu söylenebilir.

Tersine, bir fotoğrafda, yeşil çimenli bir arazi ve bol yapraklı büyük ağaçlar varsa, burada yıl boyunca yağmur yağdığı ve iklimin büyük bir olasılıkla ılıman olduğu söylenebilir.
Hayvanların çoğu çevredeki bitkilerle beslenir. Bu nedenle bir bölgede hangi hayvanların yaşayabileceğini iklim şartları belirlemiş olur, örneğin, maymunlar sıcak ve yağışlı tropikal bölgelerde yetişen meyveleri yiyerek beslenirler. Ama sıcak olduğu halde çöllerde yaşamaları olanaksızdır. Çünkü maymunların beslendiği meyveler, yağmursuz çöl ikliminde büyüyemez. Hayvanlar ve bitkiler belirli iklim koşullarına uymuşlardır. Bu koşullar dışında yaşamak onlara zor gelir.

Değişik iklimlerin nedeni

Sıcaklık ekvatorda en yüksek, kutuplarda ise en alçak düzeydedir. Dünya, atmosfer dediğimiz bir gaz tabakası ile kaplıdır. Güneş ışınları, Dünyanın yüzeyine varmadan önce atmosferi geçmek zorundadır. Atmosfer tabakası Güneş ışınları ile gelen ısının yarısını yansıtarak uzaya geri gönderir.

Dünya yüzeyine varan Güneş ışınları ekvatora ve kutuplara farklı açılarda düşerler. Bunun nedeni Dünyanın küre biçiminde oluşudur.

Kutuplarda, Güneş ufka yakındır. Böylece aynı miktarda Güneş ışığı kutuplarda geniş bir alana yayılır. Oysa aynı miktarda Güneş ışığı ekvatorda çok daha küçük bir alanı etkiler ve yüksek sıcaklık sağlar.

Denizlerin yakınlığı da iklimi etkiler, örneğin Grönland’ın kıyı bölgeleri iç bölgelerinden daha ılıktır. Çünkü deniz ısıyı karadan daha iyi saklar. Deniz kenarına yakın büyük kentlerde oturanlar yazın boğucu sıcaklarından kurtulmak için yüksek ve serin bölgelere giderler.

Sıra dağlar da çevrelerindeki iklimi etkiler. Bulutlar, dağlara tepelere doğru sürüklenince içerdikleri su yağmura dönüşür, örneğin Karadenizden gelen nemli hava, Kuzey Anadolunun kıyıya paralel dağlarına bol yağmur yağmasına neden olur.

Kutup İklimi
Güney kutbunda hiç bir bitki yetişmez. Antartika adı da verilen bu bölge bir buz tabakası ile kaplanmıştır. Dünyadaki en düşük sıcaklık buradadır. Gerçekten, burada termometre eksi 50 dereceye kadar düşebilir. Hava gayet kurudur. Çünkü yağmur hemen kara dönüşür. Kışın, rüzgâr saatte 180 kilometre hızla eserek karları savurur. Bu koşullar altında ne hayvan ne de bitki yaşar. Kuzey ve güney kutuplarında yaz aylarında, doğru dürüst gece olmaz. Çünkü Güneş hiç batmaz. Kışın da gündüz, gündüze benzemez. Çünkü Güneş ufuktan yukarı çıkmaz.

Kutup bölgelerinde yaz Güneşi pek az ısıtır. Çünkü hep ufka yakın durur. Kuzey kutbu, güney kutbu kadar soğuk değildir. Kuzey kutbunun çoğu denizdir. Su ısıyı, karadan daha iyi saklar. Kuzey kutbundaki en büyük kara parçası olan Grön-land’a kutup iklimi egemendir. Grönland’ın bazı yerleri 3 kilometre derinliğinde buz tabakası ile kaplıdır. Grönland halkının yaşadığı sahil kesimleri daha ılıktır. Buralarda tundra denen ağaçsız büyük düzlükler vardır. Bu bölgenin iklimine de tundra iklimi denir. Tundrada bitki yaşamı vardır. Kışın sadece yosunlar yaşar. Ama kısa süren yaz gelince buzlar erir ve parlak renkli çiçekler açar. Soğuk ve kuru rüzgârlar yüzünden ağaç yetişmez. Ancak son zamanlarda, soğuğa dayanıklı çam ve ladin yetiştirmeye çalışılmaktadır.

Kutup ayısı, ayıbalığı ve deniz kuşları gibi kutup bölgesi hayvanlan yaşamlarını denizden sağladıkları besinle sürdürürler. Tundranın açıklarındaki denizde bol balık bulunur. Ama karada çok az hayvan vardır. Çünkü tundrada yiyecek olarak yosundan başka şey yoktur. Bütün yıl boyunca tundrada sadece ren geyiği ile bir tür fareye rastlanır.

Kutup bölgesinin hemen dışında kutup altı (su-barktik) iklim kuşağı vardır. Kutup altı iklim kuşağı, Alaska, Sibirya, kuzey Kanada ve kuzey Rusya’yı içine alır.

Kutup altı bölgeleri, yapraklarını dökmeyen ağaçlardan oluşan ormanlarla kaplıdır. Bu ormanlar binlerce kilometre uzanır. Uzun süren soğuk rüzgârlar ağaçların fazla büyümesine engel olur. Kış aylarında dondurucu soğuklar olur. Sıcaklık eksi 45 dereceye kadar düşer. Yaz kısa sürer; sıcaklık ortalaması 15 derece kadar olur. Dünyada, yaz ve kış arasında sıcaklık farkının en büyük olduğu bölge burasıdır.

Ilık iklimler

Kutup altı kuşağın güneyinde rüzgârlar daha kısa süreli ve ılık, bitki yaşamı da daha çeşitlidir. Bu iklim kuşağında hayvan türleri de çok çeşitli ve boldur, insanlar bütün yıl boyunca rahatça çalışma olanağı bulur. Bu bölgeler bol yağış alır. Ancak kış soğuğu yüzünden, bitkilerin çoğu yapraklarını döker. Bu iklim, ılıman iklimin bir çeşididir.

insan giyinmeyi öğrendiğinden beri kışın ısınmayı ve çalışmayı başarmıştır. Ormanları keserek tarıma elverişli toprak elde etmiş ve tahıl üretmiştir. İnsanın gelişmesi ılıman iklimde olabilmiştir. Sınaî gelişimini sağlayan ülkelerin hemen hepsi, ılıman bölgelerdedir. Az gelişmiş ülkeler ise tropikal bölgelerdedir. Ama çağımızda, teknoloji insanın en kötü iklim koşullarını bile yenmesini sağlamaktadır.

Sıcak iklimler

Sıcak bölgeler, sıcak ve nemli bölgelerden son derece farklıdır. Sıcak çöllerde bitki yaşamı hemen hemen hiç yoktur. Çöl, kavurucu kızgın Güneşin etkisine açıktır.

Tropikal yağışların geliştirdiği ormanlara Güneş ışığı bile zor sızar. Bitki türü bu ormanlarda alabildiğine zengindir. Ormanlar çok yoğun olduğundan, bu bölgeleri keşfetmek için insanlar nehirlerde yolculuk etmek zorunda kalmışlardır. Tropikal ormanlar Brezilya, Orta Afrika ve ekvatorun nemli öbür yörelerinde yetişir. Ekvatorda öğle vakti Güneş tam tepededir. Ama ağaçların yaprakları bir tür şemsiye oluşturarak bitkileri kavurucu sıcaklıktan korur. Bütün yıl boyunca yağmur yağar. Sıcaklık her zaman yüksektir. Sıcak ve nem insan sağlığı için zararlıdır. Ama birçok bitki bu koşullar altında hızla büyür.

Tropikal ormanlar insanlar için elverişli değildir. Çöllerin kuru havası ise, ne insanların ne de bitkilerin yaşamasına olanak verir. Bitkilerin yetişmesi için yeterli su yoktur. Hayvanları gölgesiyle kızgın Güneşten koruyacak ağaçlar yetişmez. Büyük Sahra’da sıcaklık 80 dereceye kadar yükselir. Çöl bitkileri birbirlerinden uzakta büyürler. Böylece zaten az olan suyu paylaşmak zorunda kalmazlar.

Afrika’nın ünlü yabanıl yaşam farkları, savan ve tropikal step denen düzlüklerdedir. Yabanıl yaşam parklarında, yüzlerce kilometre uzunluğundaki yeşil arazide, aslan, fil gibi hayvanlar, insanlardan zarar görmeden, özgür bir biçimde doğal hayatlarını yaşarlar.

Savanlarda yetişen bitkiler, uzun ve kurak bir yaz geçirmek zorundadır. Yağmur, kısa süren yağmur mevsiminde yağar. Gökgürültüleri, şimşeklerle bir anda boşanan yağmur, toprağı bataklık haline getirir. Toprak örtüsü ince olduğundan kök salmak zorunda olan ağaç ve çalılar için yetersizdir.

Yorum yazın