Gelgitler Nasıl Oluşur

Gelgitler Nasıl Oluşur

Denizlerdeki gelgit olayı, insanlar için her zaman önem taşımıştır. Gelgit olayı Güneş ve Ay’ın çekim güçleri nedeniyle olur. Bu ikisinden, Ay’ın yerçekimi çok daha önemlidir. Ay’ın çekim gücü, Dünya’daki okyanusları Ay’a doğru çeker. Bu nedenle de okyanuslar yükselirler.
Yandaki 10 nolu şekil bunun nasıl olduğunu göstermektedir. Ay’ın çekim gücü, Ay’a en yakın noktada suyu çeker ve A noktasında yükselmeyi oluşturur. Ay, Dünya üzerinde de bir çekim gücü meydana getirir ve Dünya’yı kendine doğru çeker. Dünya aslında, B’de yükselme oluşturacak biçimde bu noktadaki sudan uzağa çekilir.

Ay’ın çekim gücü, B’deki suyu da çeker; ne var ki, uzaklık nedeniyle çekim azaldığı için, bu A’daki kadar güçlü olmaz. A ve B’deki yükselmeler de, C ve D noktalarındaki suyu çeker. Bu son iki nokta (C ve D noktaları) alçalmanın olduğu noktalar olurlar.
Eğer Dünya kendi ekseni ve Ay da Dünya çevresinde dönmeseydi, gelgitler aynı yerde oluşurdu. Ne var ki, Dünya, her 24 saat kendi ekseni çevresinde bir dolanım yapmaktadır. Bir yerde, örneğin San Fransisko’da belirli bir gün sabah saat 6’da yükselmenin en çok olduğunu varsayalım. Dünya, 6 saat sonra, San Fransisk ‘yu alçalma bölgesine getirecektir. Bu süreç boyunca, gelgit çekilecek ve öğleden hemen sonra alçak bir noktaya ulaşacaktır. Daha sonraki 6 saatte San Fran- sisko Körfezi, Dünya’nın öbür tarafındaki yükselme bölgesine gelecek ve saat 18.00’den hemen sonra yükselme doruk noktasına varacaktır.
Dünya tam bir dolanım yaparken, Ay kendi yörüngesi boyunca 13 derece hareket eder. Bundan dolayı San Fransisko, 24 saatlik bir dönüş döneminden sonra, Ay’la aynı çizgi üstünde değildir. 50 dakikalık ek bir dönüşten sonra aynı çizgi üzerinde olacaktır. San Fransisko bir kez daha saat 6.50’de, Ay’la ve Dünya’nın merkeziyle aynı çizgi üzerindedir. San Fransisko Körfezi’nde yine yükselme olmaktadır.
Ay’da iki kez, Ay, Güneş ve Dünya, yaklaşık olarak aynı çizgi üzerine gelirler. Bu durumda Güneş’in çekim gücü, Ay’ınkiyle birleşerek Dünya suları üzerindeki çekimi artar. Bu durumlarda gelgitler en aşırı uçlara ulaşır; kabarmalar en yüksek, alçalmalar en düşük noktalarına varırlar. Bu gelgitlere, baharla bir ilgileri olmamalarına karşın, “bahar gelgiti” ya da “yüksek gelgit” denir.
Ay’da iki kez, Ay ilk ve son dördündeyken, Ay’ın ve Güneş’in çekim güçleri, Dünya’daki suları dik açıyla etkiler. Güçler birbirlerini yok etmeye çalışırlar ve gelgitler arasında az bir fark olur. Bunlar düşük gelgitlerdir.
Gelgit olaylarının bir özelliği de, her yerde aynı olmamalarıdır, örneğin, Fransız Riviyerası’nda, Nice’de plajda bulunan bir kişi, burada gelgit olmadığı için, su düzeyindeki değişikliği göremeyebilir. Ancak, Atlantik kıyısındaki Nova Scotia ile New Brunswick arasındaki Fundy Körfezi’nde, yükselme ve alçalmalar arasındaki su düzeyi farkı 15 metreye ulaşabilir.
Gelgitler arasındaki bu fark niçin olur? Bu oluşumda kıyıların biçimi bir etken olabilir, örneğin, Fundy Körfezi’nin kıyıları, V biçimindedir. Körfezin ağzındaki su, körfeze girerken daha küçük bir hacim içerisine sığmak zorunda kalır, böylece su düzeyinde yükselme olur. Nice’de tümüyle değişik bir durum vardır. Atlantik Okyanusu ‘ndan gelen su Cebelitarık Boğazı’ndan geçerek Akdeniz’e girer ve Akdeniz’e yayılır.
Fundy Körfezi’nde görülen büyük gelgit farkının daha önemli bir nedeni rezonanstır. Fundy Körfezi’nin salınım süresi 12 saattir. Bundan dolayı, bir dalganın körfez boyunca gidip gelmesi
yaklaşık 12 saat alır. Okyanusların gelgit süreleri de yaklaşık 12 saat kadardır. Düzenli aralıklarla oluşan yeni güçler birbirlerini etkilerler; yani bir çeşit rezonans oluşur ve büyük bir su kitlesi körfezin içine ve körfezden dışarı akar.

Yorum yazın