Gel-Git Olayı Nedir

Gel-Git Olayı Nedir
Kanada’nın doğu kıyısında Saint Lawrence ırmağının ağzı yakınında Fundy körfezi bulunur. Fundy körfezinin suyu günde iki kez çekilir ve geri gelir. Ama, bu öylesine görkemli biçimde olur ki, bazen su düzeyinin 12 metre daha yükseğe ulaştığı görülür. Su düzeyinin belirli bir zaman aralığıyla değişmesi, dünyadaki gel-git olayının en etkileyici örneklerinden biridir. Yeryüzünde hemen hemen bunun kadar büyük gel-git olaylarının gözlendiği ancak birkaç yer daha vardır. Bunlardan biri de Alaska’da Anchorage limanıdır. Buradaki gel-git olayında düzey farkı yaklaşık 11 metreye kadar çıkar.
Dünyanın pek çok yerinde, bir günde suyun iki kez kabarıp alçalması (ki bu, aslında her 25 saatte iki kabarma ile iki alçalmadır) sadece bir metre civarında bir düzey farkı meydana getirir. Gene de, su düzeyindeki bu değişiklik bazı bölgelerde büyük önem taşımaktadır. Birçok yerlerde denizin alçalmasıyla kıyı, kayıkların limanlara girip çıkmalarına izin vermeyecek kadar sığlaşır.

Buna karşın deniz kabardığında kıyı, teknelerin yüzebileceği kadar derinleşir. Denizciliğe olan etkisi nedeniyle gel-git olayı, uzun yıllar boyunca incelenmiştir. Günümüz fizikçi denizbilimcileri gel-gitlerin nedenleri ve özellikleriyle ilgili eski bilgileri yeni incelemelerle birleştirerek daha zengin bilgiler edinmişlerdir.
Denizin kabarıp alçalmasına yol açan gel-git olayları aslında bir tür çok uzun dalgalardır. Bunlar güneşle ayın dünya ve okyanuslar üzerindeki çekim gücü sonunda meydana gelirler. Ayın dünyanın merkezine olan uzaklığıyla okyanuslara olan uzaklığının aynı olmaması nedeniyle sular üzerindeki çekim etkisi de farklı olur ve böylece gel-git denen olay meydana gelir. Örneğin, dünyanın bir tarafında bulunan ay, kendine en yakın olan suyu dünyadan çok çekecek, böylece bu su kitlesi aya doğru kabarmaya başlayacaktır. O sırada ay, dünyanın öte yanındaki suları toprağı çektiği kadar büyük bir kuvvetle çekmeyeceğinden, karalar bu kez, bu sudan uzağa doğru çekilmiş olacaklardır. Böylece dünyanın her iki yanında, iki kabarık su kitlesi oluşacaktır.
Dünya, güneşe göre kendi ekseni çevresinde 24 saatte tam bir tur yapar. Bu sırada ay da dünyanın çevresinde dolanmakta olduğundan dünya bir gün önceki konumuna gelinceye kadar ay da gökyüzünde hareketini sürdürür. Böylece, ayın dünya üzerindeki bir noktanın karşısına yeniden gelmesi için fazladan bir elli dakika daha gereklidir. Bu nedenle bir güneş günü 24 saat iken, bir ay günü 24 saat elli dakikadır.
Gel-gite neden olan kuvvet güneşin ve ayın ya da her ikisinin birden gravitasyon alanı içinde gerçekleşir. Bu kuvvet, her şeyden önce, çekim kaynağı cismin dünyaya olan uzaklığına bağlı olduğundan, yeryüzüne daha yakın olan ayın, çok daha uzak olan güneşinkinden daha büyük bir gel-git etkisi yapması doğaldır. Bu nedenle bilim adamları, dünyadaki gel-git olaylarının çoğunun ay kökenli olduklarını, yani bunların ayın çekimi sonucunda oluştuklarını, böylece de 24 saatlik bir güneş günü yerine 24 saat 50 dakikalık bir ay gününe bağlı periyodları olduğunu ortaya koymuşlardır.
Ayın çekimiyle denizlerde iki şişkinliğin meydana geldiğini söylemiştik. Eğer dünyanın kendi ekseni çevresinde tam bir tur yaptığı süre içinde yeryüzündeki aynı noktayı izlersek, bunun her iki şişkinlikten de geçeceğini görürüz. Bu nedenle, yerin kendi ekseni çevresindeki her tam turu süresi içinde iki kabarma ve iki alçalma olayı görülecektir. Bir gel-git periyodu, yani bir kabarma ve bir de alçalma olayının tamamlandığı süre,
dünyanın kendi ekseni çevresinde dönmesi için gereken sürenin yarısına eşit olduğundan ay günü hesabıyla bu, yaklaşık 12,5 saattir.
Güneş ve ay, dünya ile aynı doğrultuya geldiklerinde, bu olay da suların yükselmesine neden olur. Hem güneşin, hem de ayın çekim güçlerinin aynı anda bir doğrultuda bulunmasıyla çekim etkisi en büyük güce ulaşmakta, sudaki kabarma da başka zamanlardakinden daha yüksek olmaktadır. Bu durum, her yeni ay ya da dolunayda, başka bir deyişle, her 14 günde bir görülür.
Güneş ile ay okyanusla bir bütün olarak etki yaptıkları halde, bazı yerlerde gel-git olayları başka yerlere oranla neden daha büyüktür? Bu sorunun yanıtı oldukça karmaşık olsa da, genellikle iki nedene indirgenebilir.
Fundy körfezi örneğinde, körfezin biçimi nedeniyle, bir huni etkisi görülmektedir. Kabaran sular körfezi bastığında gittikçe küçülen bir alana sıkıştığından su düzeyi son derece belirgin olarak yükselmeye zorlanır.
Başka yerlerde de “rezonans etkisi” (yankılaşım) ile gel-git olayları meydana gelir. Bu gibi yerlerde gel-git olayının yer aldığı bölgenin büyüklük ve derinliği öyle biçimlerde olabilir ki, bölgedeki suyun doğal salınım periyodu bir ay günü ya da güneş gününün (ya da bir yarım günün) salınım periyoduna eşittir.
Bu durumu iyice anlamak için, içi ağzına yakın suyla dolu bir leğen düşünelim. Eğer leğen bir yana eğilip tekrar yere bırakılacak olursa, içindeki su ileri geri çalkalanmaya başlar. Her çalkalanma süresi (periyod) ise leğenin büyüklüğü ve içindeki suyun derinliğiyle belirlenir. Derinlik artarsa periyod da değişir, ya da leğenin büyüklük küçüklüğüne göre periyodu iner, çıkar. Suyun bu biçim hareketleri rezonans (yankılaşım) etkisiyle oluşur.

Yorum yazın