Çöl Nedir

Çöl Nedir

Gobi Çölü – Moğolistan

Çöl sözcüğüyle insanın gözü önünde genellikle, ufka kadar uzanan uçsuz bucaksız kum tepeleri canlanır. Bir deve kervanının kızgın güneş altında, uzaklarda palmiye ağaçlarının oluşturduğu bir vahaya doğru ilerlediklerini düşlemek de olasıdır. Ama, tipik çöl görünümü bu değildir. Düşlediğimiz görünüme olsa olsa, Büyük Sahra’nın ya da Ortadoğu’nun pek az yerinde rastlanabilir.

 

 

 


SICAK, SOĞUK VE KURAK

Kuşkusuz, bazı çöller çok sıcaktır. Yeryüzünde en yüksek sıcaklık, dünyanın en büyük çölü olan Büyük Sahra’da ölçülmüştür. Kuzeybatı Afrika’ da, Fas’tan başlayıp doğuya dd|ru Mısır, Arabistan ve Batı Pakistan boyunca uzanan büyük, sıcak bir çöl kuşağının parçası olan bu çölün, Libya’ da kalan bölgesinde 1922 yılında sıcaklık 58*C’ye kadar yükselmişti. Ne var ki, geceleri toprak, sıcaklığını açık gökyüzüne vermekte ve çöl soğumaktadır. Sıcaklık özellikle kışın donma derecesinin altına bile düşmektedir. Çöllerin pek azı kumludur. Çoğunlukla, kurak, çakıllı topraklar, kayalık ova ve platolardan oluşmaktadır.
Bir bölge eğer, çok az yağmur alıyorsa, çöl olarak tanımlanır. Hemen hemen hiç yağmur yağmadığı ya da hiç denecek kadar az yağdığı için çölde pek az bitki yetişebilir. Bu yüzden toprak çıplaktır. Ama, yağışların seyrek sayılmayacağı yerlerde de çöl oluşabilir. Buralarda yağmur suyu kumlu topraktan süzülüp hemen derinlere inmekte, hiçbir bitkinin kökü bu derinliğe erişememektedir. Bazı yerlerde de sıcak rüzgârlar, bitkilerin yararlanmasına olanak bırakmadan yeryüzündeki suyu kurutup uçuruvermekte- dir.
Dünyanın en kurak bölgesi olan Şili’deki Atacama Çölü 400 yıldır bir damla yağmur almamıştır. Böylesine kurak koşullarda çok az hayvan ve bitki yaşayabileceği için de çöller yaşamın en az olduğu alanlardır.
Ne var ki bu, çöllerin insanların hiçbir işine yaramadığı anlamına gelmez. Her yerde olduğu gibi çöllerin de altında mineral yatakları vardır. Hatta borularla su ulaştırılabilirse kavruk toprakta yaşam filizlenebilir.
Dünyanın ünlü çöllerinden Büyük Avustralya Çölü, Batı Avustralya’nın büyük bir bölümünü kaplayan üç çölün birleşmesinden oluşmuştur. Bunlar Büyük Kum Çölü, Gibson Çölü ve Büyük Victoria Çölü’dür.
Büyük Arap Çölü, Arap Yarımadası ‘ndaki çöllerin tümü için kullanılan bir deyimdir. Bu çöllerin hepsinin kapladığı alan 1.294.500 km. karedir. Kalahari Çölü Botswana, Güney Afrika ve Güneybatı Afrika’da 517.800 km. karelik bir alanı kaplar. Bu alan, Büyük Sahra kadar kurak değildir. Aslında buralara yalnızca batı kıyıdaki ince bir şerit (NamibÇölü) gerçekten, çöl sayılabilir.
Kuzey Amerika’da Güney Atmerika’nın Alacama Çölü ile boy ölçüşebilecek çöller arasında, Amerika Birleşik Devletlerinin batısındaki Büyük Tuz Çölü, Mojave, Kara Kayalar, Colorado ve Renkli Çöl sayılabilir.
Asya’daki en büyük çöller de Gobi ve Hint çölleridir.
Sıcak ve kurak çöller gibi, soğuk çöllerde de yaşayan insan ve yetişen bitki sayısı çok azdır. Sıcak çöller kuraklıktan oluşmuştur. Soğuk çöllerin oluşmasının nedeniyse, ısı düşüklüğüdür. Kuzey Kutbunun çölleri, Güney Kutbunun buz örtüsü kadar soğuk değildir ama, kışlar uzun, karanlık ve soğuktur. Yazları ise pek az miktarda liken, yosun ve ot yeşerecek kadar sıcak geçmektedir. Soğuk çöllerin oldukça ısınan bölgelerinde bile yılın önemli bölümünde toprak donuktur. Ancak, güneşli yamaçların yüzeyinde toprak ısınabilmektedir. Kar, buz örtüsünün sürekli olarak kaldığı yerler dışında, özellikle rüzgârın kolayca sürükleyebileceği yerlerde fazla kalın değildir. Ilık aylarda yağmur seyrektir. Hava soğuk olduğu için bunun pek azı buharlaşmaktadır. Toprak donmuş olduğu için yağmur sularının pek az bir bölümü derinlere inebilmektedir. Bu nedenle, soğuk çöller yazın yer yer bir bataklık görünümündedir.
Soğuk çöllerin vahaları çıplak kayaların, çakıllı ve karlı toprakların arasında tundra bitkileri ile örtülü olan küçük toprak parçalarıdır. Buralarda besin alınabilecek değerde pek az bitki yetiştiği için, hayvan sayısı da fazla değildir. Çöldeki tundralar içinde yer yer misk öküzlerinin, Kuzey Amerika geyiği olarak da bilinen Karibu’ ların otladıkları görülür. Burada kurtlara, tilkilere, kutup tavşanlarına, kır faresine benzeyen ve Lemming adı verilen tavşanlara da raslanır. Soğuk çölleri yaz boyunca yavrularını büyütecek yer olarak seçen pek çok da kuş vardır. Soğuk ve dağlık bölgelerde yaşamayı seven bir tür keklik ile kar serçelerinin bu çöllerden kışın da ayrılmadığı görülür.

Yorum yazın