Felsefe

ÖZDEĞİN KORUNUMU YASASI

(Os- Maddenin tahaffuzu kanunu, Fr- La loi de con-servation de la matière) Doğada hiç bir nesne ya da öğenin yoktan varolmadığını ve yokol- mayacağım saptayan yasa… İlk izleri antikçağ düşünürlerinden Parmenides’te görülen ve daha sonra Anaksagoras’ta açıkça dilegetirilen bu düşünce Rus bilgini Mihail Vasilyeviç Lo- monosov (1711-1765) tarafından formüle edilmiş ve Fransız bilgini Lavoisier tarafından tanıtlanmıştır. Ünlü bir diyalektikçi şöyle der: ... Okumaya devam edin →

ÖZDEĞİN DEVİM BİÇİMLERİ

(7>. Marks- bilim) Özdeğin temel tipleri …Özdeğin devim biçimleri (Al- Bewegungsformen der Materie) ilkin, eytişimsel ve tarihsel özdekçiliğin kurucularından Friedrich Engels ve daha soma Marksçılığın geliştirici kuramcısı Lenin tarafından incelenmiş ve ortaya konmuştur. Özdeğin üç temel devim biçimi vardır: 1. Ör- gensel olmayan (inorganik) özdeğin devim biçimi (Bu da üç biçimdir: Mekanik, Fiziksel, Kimyasal). 2- Örgensel (organik) özdeğin devim biçimi ... Okumaya devam edin →

ÖRGENCİLİK

(Os- Uzviyye, Uzviyye mezhebi, Uzvâniyye, Mizâciyye, Âliyye; Fr- Orga-nicisme, Al• Organicismus, İng- Organicism, İt- Organicismo) Yaşamı örgenleşmenin sonucu sayan öğreti… Canlıcılık ve dirimselcilik karşıtıdır- Yaşamın gerçekleşmesinde ruhun ya da herhangi bir dirimsel ilkenin etkisini yadsır- Bu anlayışa göre yaşam, ör* genleri harekete getiren herhangi başka bir güçten değil, bizzat örgenlerin kendisinden oluşur- Toplumu canlı bir örgenliğe benzeten ... Okumaya devam edin →

ÖNSELCİLİK

(Os- Kablîye, Fr- Apriorisme, İng- Apriorism, Al- Apriorismus,, İt- Aprioris- mo) Salt ussal ilkelere, dayanma.. 1 Hiç bir deneye dayanmadan salt ustan elde edilen bilgilere dayanarak ileri sürüşlerde bulunan öğretiler önselci öğretilerdir, özellikle Platon, Descartes, Leibniz ve Kaiıt öğretileriyle genel olarak usçuluk, doğuştancılık, düşüncecilik gibi öğretiler böyledir. Kimi Marksçılar, bütün bilimdışılığına rağmen, özellikle Kant* Çi önselcilik anlayışında ... Okumaya devam edin →

ÖNSEL

(Os- Kablî, Evveli, Kablettecrübî, Kablettahkik, Nazarî, Akil; Fr-, Al-, İng-, İt- A priori) Deneyden önce olan… Deneyden son* ra olan anlamındaki sonsal (Os- Bâdî, Fr- A posteriori) deyiminin karşıtıdır* Deneyden çı- karsanmadığı ve bundan ötürü de deneyden önce oluğu varsayılan bilgi sorunu antikçağ Yunan düşüncesinde oluşmuş, skolastiklerce geliştirilmiş, Alman düşünürü Immanuel Kant1 ın sisteminde önem kazanmıştır. Her iki terimi de ortaya atan ... Okumaya devam edin →

ÖNGÖRÜ

(Os- Teferrüs, Fr- Prévision) Bir işin ilerde nasıl olacağını sezinleyip ona göre davranma… Toplumsal gelişmenin nesnel yasalarını yadsıyan idealistler öngörüş’ü olanaksız sayarlar. Oysa toplumsal gelişme yasalanmn bilinmesi, tarihsel gelişmenin genel doğrultusunu önceden görmeyi olanaklı kılar. Hiç kuşkusuz bu doğrultunun aynntı- ları ve süresi bilinemez ve matematik bir kesinlikle hesaplanamaz. Ama bu genel doğrultunun bilinmesi toplumsal’ gelişmede ... Okumaya devam edin →

ÖNERME

(Os- Kaziyye, Fr-, Al-, İng. Pro-position, İt- Proposizione). Doğru ya da yanlış olabilen her yargıyı anlatan söz… Bir mantık önermesi ya doğrudur ya da yanlıştır, “insan ölümlüdür” doğru sözü bir önerme olduğu gibi “insan ölümsüzdür” yanlış sözü de bir önermedir- Bir tasımda vargının doğru olabilmesi için büyük ve küçük önermelerin mantık kurallarına göre doğru olması gerekir. Bk- Tasım, Mantık, Öncül. Okumaya devam edin →

ÖNCÜL

(Os- Mukaddem, Fr- Prémisse, Al Praemisse, İng• Premiss, İt■ Premessa). Bir tasımının sonucu hazırlayan ilk iki önermesinden her biri… Birincisine büyük önerme (Os- Kübra, Fr- Majeure, AU Major, İng* Major, İt- Maggiore), İkincisine küçük önerme (Os- Suğra, Fr- Mineure, Al-, İng- Minör, İt- Minore) denir- Deyim, bu iki önermeyi birden belirtmek için çoğul olarak (öncüller) kullanılır- Örneğin “bütün insanlar akıllıdır’* birin-1 ci öncülüyle “Ahmet ... Okumaya devam edin →

ÖLÇÜT

(Os- Mısdak, Fr. Critère, Al- Krite- rium, İng- Criterion, İt- Criterio). Doğruyu yanlıştan ve herhangi bir şeyi başka şeylerden ayırmak için temel olan ilke… Descartes’a göre hakikatin ölçütü açık seçiklik, stoacılara göre doğru seçimin ölçütü doğaya uygun dav-ranmak, eytişimsel özdekçiliğe göre teorinin ölçütü pratiktir. Bk- Kuram ve Kılgı. Okumaya devam edin →

ÖLÇÜ

(Os* Mikyas, Fr- Mesure). Herhangi bir değerlendirmede kullanüan birim… Matematikte bir niceliği başka bir niceliğe oranla değerlendirme anlamını dilegetirir* Ölçüt deyimiyle kanştınlmamahdır. Ölçü deyimi felsefede ölçülülük anlamında kullanılır, nesne ve olguların niceliksel ve niteliksel yanlarının o nesne ve olguyu kendisiyle aynı tutmak için gerekli ölçü smırlannı dilegetirir. Bk- Ölçüt. Okumaya devam edin →