Terliksihayvan

terliksihayvan, Holotrichia (tümkirpikli-ler) altsınıfının Hymenostomatida takımının Paramecium cinsini oluşturan, genellikle terliğe benzer, serbest yaşayan tekhücrelile-rin ortak adı. Tümü laboratuvarlarda kolayca üretilebilen sekiz türü tanımlanmıştır.

Boyutları ve biçimleri arasında farklar bulunmakla birlikte çoğu bu cümlenin sonundaki nokta iriliğindedir.

Terliksihayvanlar kirpik denen kısa ve ince kilsi yapılarla kaplıdır. Kirpiklerinin düzenli hareketi hem yüzmelerini sağlar hem de bakterileri ve öbür besin taneciklerini ağızlarına taşır. Alt yüzeylerindeki ağız oluğu çapraz olarak arkadaki ağıza doğru uzanır. Sindirim, besin kofulu içinde gerçekleşir ve sindirim artıkları anüsten dışarı atılır. Esnek hücre zarının altında saydam ve yoğun bir sitoplazma katmanı (ektoplazma) vardır. Bu katman sitoplazmanın içteki daha akışkan bölümünü (endoplazma) sarar. En-doplazma içinde tanecikler, besin kofulları ve değişik boyutta kristaller bulunur. Ek-toplazmaya gömülü iğ biçimli organeller (trikokist) mekanik ve kimyasal uyarılarla ya da elektrik akımıyla yerlerinden dışarı fırlayabilir. Eskiden beri korunma tepkisi olarak yorumlanan bu hareketin yaralanmaya bir tepki olarak ortaya çıktığı ya da bir yere tutunmak için kullanıldığı gözlenmiştir.

Terliksihayvanın uçlara yakın dış yüzeyinin hemen altında iki, bazen üç kasılgan koful vardır. Hücre içindeki su miktarını denetleyen bu yapılar metabolizma artıklarını içeren suyu dışarı attıklarından boşaltım organelleri de sayılabilir. Terliksihayvanlarda büyük çekirdek ve küçük çekirdek denen iki çekirdek çeşidi vardır. Terliksihayvan büyük çekirdek olmadan yaşayamaz, küçük çekirdek olmadan ise çoğalamaz. Büyük çekirdek tüm metabolizma etkinliklerinin merkezidir ve küçük çekirdek gibi kalıtsal bilgi taşıyan genleri içerir. Küçük çekirdek kavuşma (konjugas-yon) için gereklidir.

Terliksihayvanlarda üreme temel olarak ikiye bölünme yoluyla eşeysiz olarak gerçekleşir. Yeterli olgunluğa erişen birey bu biçimde iki kardeş hücreye bölünür. Terliksihayvan ayrıca çeşitli eşeysel üreme etkinlikleri de gösterir. Bir çeşit çapraz döllenme sayılabilecek kavuşmada iki birey geçici olarak birleşip küçük çekirdek bileşenlerini birbirlerine aktarırlar. Bir terliksihayvan kavuşmanın gençleştirici etkisi olmadan yaşlanır ve ölür. Ancak genetik bakımdan uygun bireyler arasında kavuşma olayı ortaya çıkar. P. aurelia türünün 16 ayrı çiftleşme grubu oluşturan 34 çiftleşme tipi vardır. Günümüzde birçok uzman bu çiftleşme gruplarını ayrı birer tür sayar. Bir çeşit kendini dölleme tipi olan otogamide benzer bir süreç aynı birey içinde gerçekleşir. Bir başka kendini dölleme tipi olan sitogamide ise iki terliksihayvan birleşir, ama aralarında çekirdek alışverişi gerçekleşmez. Terliksihayvanlar genel inceleme ve eğitim amaçlarının yanı sıra genetik, beslenme ve biyolojinin başka birçok alanında geniş ölçüde kullanılmaktadır.

Yorum yazın